ଏହି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୁତିରେ ଦେହର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଦେଖିବାକୁ ଯେଉଁ ଦେହ ଉଦାର ଓ ଆକର୍ଷକ, ତାହାର ଛାତି, ବାହୁକୁଳ, ମୁଁହ, ଓ ନାକ ଦ୍ରଢ଼ ଓ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । ତାଙ୍କର ମୁଁହ ଗୋଲାକାର, ଚର୍ମ, କେଶ ଓ ଦାନ୍ତ ମୃଦୁ ଏବଂ ଚମକିଲା, ଏହିପରି କେଶ, ଦୃଷ୍ଟି, ନଖ ଓ କଥାବାର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ସମ ଭାବରେ ମୃଦୁ ଓ ଶୁଭ୍ର । ଘୁଣ୍ଡି ଓ ଉରୁର ପଛ ଦୁଇଟି ବାଁସ ମାନେ ଭଳି ଗଠିତ, ଚକ୍ଷୁ, ନାସା, କର୍ଣ୍ଣ, ଗୁହ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମଳଦ୍ୱାର ସଫା ଓ ପବିତ୍ର ଅଟେ । ଦେହଧାରୀ ପୁରୁଷର ଦଶଟି ଅତିଶୟ ପ୍ରଶଂସିତ ଅଙ୍ଗ ଅଟେ—ଜିହ୍ବା, ଓଠ, ତାଳୁ, ଚକ୍ଷୁ, ହାତ, ପାଉଁ, ନଖ, ଲିଙ୍ଗର ଶିର୍ଷ ଓ ମୁଁହ—ଏହି ଦଶଟି ଅଙ୍ଗ ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଅଟେ । ହାତ ପାଉଁ ଦେଖିବାକୁ ମଧୁର, ଗଳା, କର୍ଣ୍ଣ, ହୃଦୟ, ମୁଣ୍ଡ, କପାଳ, ଉଦର ଓ ପୃଷ୍ଠ—ଏହି ଦଶଟି ଅଙ୍ଗ ଅତିଶୟ ମାନ୍ୟ ଅଟେ । ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ବାହୁ ଏକାଠି କରି ମଧ୍ୟମାଙ୍ଗୁଳିର ଟିପ୍ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ତାଙ୍କର ଦେହର ଉଚ୍ଚତା ସମାନ, ସେ ବଟବୃକ୍ଷର ଛାୟା ଭଳି ଚକ୍ରାକାର ଦେଖାଯାଏ । ପାଉଁ, ଗୋଡ଼, କଟି, ପାର୍ଶ୍ୱ, କଟିସ୍ଥାନ, ବୃଶଣ, ସ୍ତନ, କର୍ଣ୍ଣ, ଓଠ, ଉରୁ, ପିଣ୍ଡଳି, ହାତ, ବାହୁ ଓ ଚକ୍ଷୁ—ଏହି ଚୌଦ୍ଦ ଯୁଗଳ ଅଙ୍ଗ ସାଧାରଣତଃ ପୁରୁଷ ଦେହରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହିପରି ଚୌଦ୍ଦ ବିଜ୍ଞାନ ଯିଏ ଦୁଇ ଅକ୍ଷରରେ ଦେଖିପାରେ, ସେ ଷୋଳଖ୍ୟା ଅକ୍ଷରବାନ୍ କୁହାଯାଏ । ଯଦି କାହାର ଦେହ ଖରାପ, ବିକୃତ, ମାଂସ ହୀନ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ବିପରୀତ ଶରୀର ଥାଏ, ତଥାପି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ । ତାଙ୍କର କଥା ମଧୁର, ଚାଲିବା ଭଙ୍ଗିମା ଗର୍ବିତ ହାତୀର ଭଳି, ଏକ ରୋମ କୁପରୁ ଏକ କେଶ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଭୟରେ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ, ଏହି ଗୁଣ ବାରମ୍ବାର ଦେଖାଯାଏ । ଏହିପରି ଗୁଣ ନାରୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି । ସମୁଦ୍ର କହିଛନ୍ତି—ଯିଏ ନାରୀ ଦେହ ଶୋଭାମୟ ଅଙ୍ଗ ଥାଏ, ଗର୍ବିତ ହାତୀର ଭଳି ଚାଲେ, ଭାରି କଟି ଓ ଗର୍ବିତ ପରାବତର ଭଳି ଚକ୍ଷୁ ଥାଏ, ସେ ଶୁଭ ମହିଳା । ତାଙ୍କର କେଶ ଶୋଭାମୟ, ଅଙ୍ଗସ୍ଥଳୀ ସୁକୁମାର, ଦେହର ରୋମ କ୍ଷୁଦ୍ର, ମନୋହର ଚରିତ୍ର, ପାଦ ଭୂମିରେ ସମଭାବରେ ଛୁଁଇଥାଏ, ସ୍ତନ ଏକାଠି ଓ ସଂଯୁକ୍ତ । ତାଙ୍କର ନାଭି ଡାହାଣକୁ ଘୁଞ୍ଚିଥାଏ, ଗୁହ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଞ୍ଜିର ଗଛର ପତ୍ର ଭଳି, ଗୋଡ଼ ଗୋପନ, ନାଭି ଆଙ୍ଗୁଠି ଓ ମଧ୍ୟମାଙ୍ଗୁଳି ମଧ୍ୟରେ ଅଛି । ଯେଉଁ ନାରୀ ଉଦର ଉଦ୍ଭାସିତ, ଝୁଲିଥିବା ସ୍ତନ, କଠୋର ଚର୍ମ ଥାଏ, ସେ ଆକର୍ଷକ ନୁହେଁ । ପଶୁ, ବୃକ୍ଷ, ନଦୀ ନାମ ଥିବା, କିମ୍ବା ସବୁବେଳେ କ୍ଲେଶ ପ୍ରିୟା ନାରୀ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ନୁହେଁ । ଲୋଭିନୀ, କଠୋର କଥା ବୋଲୁଥିବା, ଫୁଲିଥିବା ଗଣ୍ଡ ଓ ମଘୁକା ଫୁଲ ଭଳି ଓଠ, ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ, ବହୁତ କେଶ ଥିବା ନାରୀ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ନୁହେଁ । ଯୁଗ୍ମ କିମ୍ବା ବାଙ୍କା ଭୃକୁଟି ନ ହେବା ଉଚିତ୍, ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପ୍ରାଣ ସମାନ ମନେ କରିଥିବା ଏବଂ ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରିୟା ନାରୀ, ଯଦିଓ ଲକ୍ଷଣ ହୀନ ଥାଏ, ତଥାପି ଶୁଭ ମନ୍ୟ । ଯେଉଁଠି ଦେହ ଶୋଭା ଅଛି, ସେଉଁଠି ଗୁଣ ଅଛି । ଏହିପରି ଦେହ ଲକ୍ଷଣ ପରେ ଅଗ୍ନିଦେବ କହନ୍ତି—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚାମରୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୁଠିରେ ଥାଏ, ରାଜସିକ ଛତ୍ର ହଂସ, ମୟୂର କିମ୍ବା ପରାବ ର ପଙ୍ଖରୁ ତିଆରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ୟ । କିନ୍ତୁ କଞ୍ଚି ଓ ମିଶ୍ରିତ ପଙ୍ଖ ଦ୍ୱାରା ନ ହେବା ଉଚିତ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଛତ୍ର ଚତୁର୍ଭୁଜ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଛତ୍ର ଗୋଲାକାର ଓ ଧଳା ହେବା ଉଚିତ୍ । ଦଣ୍ଡ ତିନି, ଚାରି, ପାଞ୍ଚ, ଛଅ, ସାତ କିମ୍ବା ଆଠ ଗଠିର ହେଇପାରେ । ଶୁଭ ଆସନ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗଛର କାଠର ତିଆରି, ପଞ୍ଚାଶି ଅଙ୍ଗୁଳ ଉଚ୍ଚତା ଓ ତିନି ହସ୍ତ ଚଉଡ଼ା ହେବା ଉଚିତ୍, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ । ଧନୁର ତିନି ପ୍ରକାର ଦ୍ରବ୍ୟ—ଲୋହ, ସିଂହ ଓ କାଠ; ତାର ତିନି ପ୍ରକାର—ବାଁସ, ନାଡା ଓ ଚର୍ମ । ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାଠ ଧନୁର ଚାରି ହସ୍ତ ଲମ୍ବ ହେବା ଉଚିତ୍ । ଏହା ସାଧାରଣ ମାନ୍ୟ, ତାଠାରୁ କମ ମଧ୍ୟମ ଓ ଅଧମ ପାଇଁ । ଧନୁର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ହାତ ଧରିବା ଉଚିତ୍, ଉପଯୁକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା । ସିଂହ ଶିର୍ଷ ଛୋଟ ଓ ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଲୋହ ଧନୁର ଶିର୍ଷ ନାରୀର ଭୃକୁଟି ଭଳି ଆକୃତି ଓ ଭଲ ଫିଟ୍ ହେବା ଉଚିତ୍ । ଲୋହ ଧନୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ହୋଇପାରେ, ଧନୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେବା ଉଚିତ୍ । ବାଙ୍କା, ଫାଟିଥିବା, କିମ୍ବା ଛିଦ୍ର ଧନୁ ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୂପା, ତାମ୍ବା, କଳା ଲୋହ ଧନୁ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ । ମହିଷ, ଶାରଭ, ଘୋଡ଼ାର ସିଂହ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦନ, ବାଁସ, ସାଲ ଓ ଧଳା ଅଙ୍ଗକୁ ଗଛର କାଠ ଦ୍ୱାରା ଧନୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଘରେ ଉତ୍ପାଦିତ ଓ ଶରଦ୍ ଋତୁରେ କାଟିଥିବା ବାଁସର ଧନୁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏହି ଧନୁକୁ ତ୍ରିଲୋକ ମୋହନ କ୍ରପାଣ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଶର ଲୋହ, ବାଁସ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ହୋଇପାରେ, ସିଧା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭାସ୍କର, ନାଡା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧା, ଭଲ ପଙ୍ଖ ଲାଗାଯିବା ଦରକାର । ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଙ୍ଖ ଥିବା ଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଶର ଭଲ ପଙ୍ଖ ଓ ତେଲ ଲାଗିଥିବା ହେବା ଉଚିତ୍ । ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ଦୀକ୍ଷାର ଆରମ୍ଭରେ ଶରମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ୍ । ରାଜା ବ୍ୟାନ୍ଧ, ଶସ୍ତ୍ର ଓ ବାର୍ଷିକ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ । ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ମେରୁ ଶିଖର ଓ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ପୂଜା କରିଥିଲେ । ସେଠାରେ ତିନିଏ ଲୋହ ଦାନବକୁ ଦେଖିଥିଲେ, ଯିଏ ଯଜ୍ଞର ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲା । ଏହା ଭାବିବା ସମୟରେ ଅଗ୍ନିରୁ ଏକ ବିଶାଳ ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଭବ କଲେ । ସେମାନେ ଅଜନ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସ୍ୱାଗତ କଲେ । ସେଠାରୁ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନନ୍ଦକ ଖଡ଼ଗ ହରିଙ୍କୁ ଦେଲେ । ଭଗବାନ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଏହାକୁ ଧରି, ତାଣିଲେ; ଏହି ଖଡ଼ଗ ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ, ମଣିମୟ ମୁଠିରେ ଦେଖାଯିଲା; ଏଭଳି ଶତବାହୁ ଦାନବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ସେ ଦାନବ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଏହି ଖଡ଼ଗ ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ ।