ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁବେଳେ ଅନ୍ୟାୟ, ବିପଦ କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧ ଘଟିଥାଏ, ଏବଂ କେହି ଏଥିରେ ଏତେ ଲିପ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିବା ଯାଏନାହିଁ, ତେବେ ସେଉଁଠି ଅସଙ୍ଗତା ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ—ଏହିପରି ଅନୁଭୂତି ପୂର୍ବରୁ ଭାଇଙ୍କ ସହ ବିଶ୍ୱସ୍ଥ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ହିଡିମ୍ବାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ମେଘ, ଅନ୍ଧାର, ବୃଷ୍ଟି, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ପାହାଡ଼ର ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ, ସେହିପରି ସେନାର ଅବସ୍ଥାନ ଓ ପତାକାଧାରୀମାନେ ଦେଖାଯିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଖଣ୍ଡିତ, ଛିନ୍ନ, ଭାଙ୍ଗିବା, କିମ୍ବା ମିଶିଯାଇଥିବା ଦେଖାଯିବେ, ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବା ପାଇଁ ମାୟା ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ। ଏଠି ଅଗ୍ନି ଦେବତା କହିଲେ—ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା ନୀତି ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ, ଉଭୟ ପାଇଁ ସମାନ; ସମୁଦ୍ର ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଗର୍ଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ ଲକ୍ଷଣ ଏହିପରି। ସମୁଦ୍ର କହିଲେ—ମୁଁ ପୁରୁଷଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି, ଏବଂ ନାରୀଙ୍କ ଶୁଭାଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ: ଏକ ଅତିରିକ୍ତ, ଦୁଇ ସ୍ୱେତ, ତିନି ଗଭୀର, ଏବଂ ଏପରି ଅନେକ। ତିନିପ୍ରକାର, ତିନି ଝୁଲା, ତିନି ଭାଗରେ ବିସ୍ତୃତ; ତିନି ରେଖା, ତିନି ଭଙ୍ଗି, ଏବଂ ତିନି କାଳ ଜାଣିଥିବା ପୁରୁଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପୁରୁଷ ତିନିଠାରେ ଭଲ ଚିହ୍ନିତ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ; ଚାରିଟି ଚିହ୍ନ, ଏବଂ ଚାରିପ୍ରକାର ସମତା। ଚାରି ଜଂଘା, ଚାରି ଦାନ୍ତ, ସାତ ତେଲ, ନଅ ଶୁଭ, ଦଶ କମଳ, ଦଶ ଗଠନ, ବଟବୃକ୍ଷ ପରି ଚକ୍ରାକାର ଶରୀର। ଏହିପରି ଲକ୍ଷଣ ଆଉ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ବିବେଚିତ। ଚୌଦ୍ଦ ପ୍ରତି, ଷୋଳ ଚକ୍ଷୁ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମରେ ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ଅତିରିକ୍ତ ଅଟୁଟ। ତାରା ବିନା ଚକ୍ଷୁ, ଦୁଇ ସ୍ୱେତ ଦାନ୍ତ, ତିନି ଗଭୀର ଚିହ୍ନ, ଏକ ଗୁଣ, ତିନି ସ୍ମୃତି। ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଦୟାଳୁ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ଶୁଭ ଚରିତ୍ର, ପବିତ୍ରତା, ଆଶା, ନମ୍ରତା, ସ୍ଵାଭାବିକତା ଓ ସାହସ—ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ। ତିନିପ୍ରକାର, ତିନି ଝୁଲା, ପୁରୁଷଙ୍କ ଶୁକ୍ର ଓ ବାହୁ; ଦେଶ, ଜନ୍ମ, ବର୍ଗ, ତେଜ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ତିନିପ୍ରକାର ବିସ୍ତୃତ, ତିନି ରେଖା; ଢିଂଗାରେ ତିନି ଶକ୍ତି; ତିନିଭାବେ ଭଙ୍ଗିଥିବା ପୁରୁଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଦେବତା, ଦ୍ୱିଜ ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମର ଉଚିତ ସମୟ ଜାଣେ, ସେ ତିନି କାଳ ଜ୍ଞାନୀ। ତିନି ରେଖା ଛାତି, କପାଳ, ମୁହଁରେ ଅଙ୍କିତ; ଦୁଇ ହାତ ଦୁଇ ପାଏ ପତାକା, ଛତା ଓ ଏପରି ଚିହ୍ନ ଅଲଙ୍କୃତ। ଆଙ୍ଗୁଠି, ହୃଦୟ, ପିଠ ଓ କମର ଚାରିପ୍ରକାର; ଶରୀର ଉଚ୍ଚତା ଶୟାନବେ ଆଙ୍ଗୁଠି ଏବଂ ଚାରି ମୁଟି ମାପ। ଚାରି ଦାନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ପରି ଧଲା, ଚାରି କଳା; ଆଖିର ପୁପିଲ, ଭୌହ, ଦାଢ଼ି, କେଶ କଳା। ନାକ ଓ ମୁହଁରେ ଘମ, ବାହୁ କୁଖରେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ; ଛୋଟ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଗଳା, ଗୋଡ଼ ଓ ଗୋଡ଼ର ଗଠି ବେଦ ପ୍ରମାଣରେ ଛୋଟ। ଆଙ୍ଗୁଠି ଗଠି ସୁକ୍ଷ୍ମ, ନଖ, କେଶ, ଦାନ୍ତ, ଚର୍ମ ଦ୍ୱିଜ; ଜବଡ଼, ଆଖି, କପାଳ ଓ ନାକ ଲମ୍ବା, ଛାତି ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳ। ଛାତି, ବାହୁକୁଖ, ମୁହଁ, ନାକ ଉନ୍ନତ; ମୁହଁ ଗୋଲାକାର; ଚର୍ମ, କେଶ, ଦାନ୍ତ ମୃଦୁ; ଦୃଷ୍ଟି, ନଖ, ଓ ଭାଷା ମଧ୍ୟ ଏପରି। ଗୁଡ଼ିକ ଓ ଜଂଘା ପଛରେ କାଠି ପରି ଦୁଇ ଗଠି; ଆଖି, ନାକ, କାନ, ଲିଙ୍ଗ, ଗୁଦ ଶୁଭ ମୁଖ। ଜିଭ, ଓଠ, ତାଳୁ, ଆଖି, ହାତ, ପାଏ, ନଖ, ଲିଙ୍ଗ ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ—ଏହି ଦଶ କମଳ ସଦୃଶ ଅଙ୍ଗ ଶରୀରର ଶୋଭା। ହାତ ଓ ପାଏ ରମ୍ୟ; ଗଳା, କାନ, ହୃଦୟ, ମୁଣ୍ଡ, କପାଳ, ଢିଂଗା, ପିଠ—ଏହି ଦଶ ଅଙ୍ଗ ସମ୍ମାନିତ। ବାହୁ ବିସ୍ତୃତ କଲେ ମଧ୍ୟମ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଟିପ ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ଉଚ୍ଚତା ସମାନ ହୁଏ, ବଟବୃକ୍ଷ ପରି ଚକ୍ରାକାର ଆକୃତି। ପାଏ, ଗୁଡ଼ିକ, କଟି, ପାର୍ଶ୍ୱ, କଟିକୁଖ, ଶୁକ୍ର, ଛାତି, କାନ, ଓଠ, ଜଂଘା, ଗୋଡ଼, ହାତ, ବାହୁ, ଆଖି—ଏହି ଚୌଦ୍ଦ ଯୁଗଳ ଅଙ୍ଗ ପୁରୁଷରେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଚୌଦ୍ଦ ବିଦ୍ୟା ଦୁଇ ଅକ୍ଷରରେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଷୋଳ ଅକ୍ଷରୀ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଖରାପ, ଅସଂଗଠିତ ଶରୀର, ମାଂସ ଶୂନ୍ୟ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ବିପରୀତ ଗନ୍ଧ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ। ତାଙ୍କର ଭାଷା ମଧୁର, ଚାଳ ଗର୍ବିତ ହାତୀ ପରି; ଏକ ଚର୍ମରୁ କେଶ ଉଗୁଥିବା, ଭୟରେ ସୁରକ୍ଷା ଯଥାବାର। ଏବେ ସମୁଦ୍ର କହିଲେ—ଏକ ଶୁଭ ନାରୀ ହେଉଛନ୍ତି ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଶୋଭାମୟ, ଚାଳ ଗର୍ବିତ ହାତୀ ପରି, ଭାରୀ କଟି, ଓ ଆଖି ଗର୍ବିତ ପରାବତ ପରି। ଶୋଭାମୟ କେଶ, ସୁକୁମାର ଅଙ୍ଗ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚର୍ମ କେଶ, ମନୋହର; ପାଏ ଭୂମିକୁ ସମ ଛୁଏ, ଛାତି ଏକାଠି। ନାଭି ଡାହାଣକୁ ଘୂରାଇଥାଏ, ଯୋନି ଉଡୁମ୍ବର ପତ୍ର ପରି, ଗୁଡ଼ିକ ଲୁଚିଥାଏ, ନାଭି ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ମଧ୍ୟମ ଆଙ୍ଗୁଠି ମଧ୍ୟରେ। ଯେଉଁ ନାରୀଙ୍କ ଢିଂଗା ଉଚ୍ଚ, ଛାତି ଝୁଲା, କଠିନ କିମ୍ବା ଚାମ୍ର ପରି ଚର୍ମ, ସେମାନେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୁହଁନ୍ତି; ପଶୁ, ଗଛ କିମ୍ବା ନଦୀ ନାମରେ ନାମିତା, କିମ୍ବା ସଦା ବିବାଦ ପ୍ରିୟା ନୁହଁନ୍ତି। ଲୋଭୀ ନୁହଁନ୍ତି, କଠୋର କଥା ନୁହଁ କହନ୍ତି; ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେ ଶୁଭ ନାରୀ; ଫୁଲିଥିବା ଗଣ୍ଠି କିମ୍ବା ମହୁଆ ଫୁଲ ପରି ଓଠ ନୁହଁନ୍ତି, ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଅତ୍ୟଧିକ କେଶ ନୁହଁ। ଯୋଡ଼ା କିମ୍ବା ବାଙ୍କା ଭୌହ ନୁହଁ, ସ୍ୱାମୀକୁ ପ୍ରାଣ ସମାନ ମାନନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା; ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଚିହ୍ନ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ମନାଯାନ୍ତି—ଶୁଭ ଆକୃତି ଥିଲେ ଗୁଣ ନିଶ୍ଚିତ। ଏଠିଏ ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚାମରୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦଣ୍ଡ ଥିବା; ରାଜା ଛତା ଗର୍ବିତ, ହଂସ, ମୟୂର କିମ୍ବା ଶୁକ ପଖ ବନ୍ଧା। କିନ୍ତୁ ଏହା କୂଳିଙ୍କ ପଖ କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ପଖରେ ନ ହେବା ଉଚିତ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ଚତୁର୍ଭୁଜୀ, ରାଜା ପାଇଁ ଗୋଳାକାର ଓ ଧଳା ଛତା ଉତ୍ତମ। ଦଣ୍ଡ ତିନି, ଚାରି, ପାଞ୍ଚ, ଛଅ, ସାତ, ଆଠ ଗଠି ଥାଇପାରେ; ଶୁଭ ଆସନ ଦୁଧ ଥୁଆ ଗଛର, ପଞ୍ଚାଶି ଆଙ୍ଗୁଠି ଉଚ୍ଚ। ତାହାର ପ୍ରସ୍ଥ ତିନି ମୁଟି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବାନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଶୋଭିତ; ଧନୁଷ ତିନି ଦ୍ରବ୍ୟର—ଲୋହା, ଶୃଙ୍ଗ ଓ କାଠ।