ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଜାଙ୍କୁ ନୀତି ଓ ଚତୁର୍ୟ ଶିଖାଇବା ପାଇଁ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏକ ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ସେଠାରେ କହାଯାଇଥିଲା ଯେ, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିବାକୁ ସପ୍ତ ପ୍ରକାର ଉପାୟ ଅଛି—ସମ୍ମିଳନ, ଦାନ, ଭେଦ, ଦଣ୍ଡ, ଉପେକ୍ଷା, ମାୟା ଓ ଚଳ। ଏହି ଉପାୟମାନେ ଯଥାସମୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେବା ଉଚିତ୍। ସମ୍ମିଳନ ଚାରି ପ୍ରକାର—ପ୍ରଥମେ ପୂର୍ବରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଉପକାର କଥା କହିବା, ଦ୍ୱିତୀୟେ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା, ତୃତୀୟେ ମୃଦୁ ଓ ମିଷ୍ଟି ଭାଷଣ କରିବା। ଯେଉଁଠି କେହି ଆସନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେମାନଙ୍କୁ "ମୁଁ ତୁମର" ବୋଲି କଥା ଓ ଉପହାର ଦେଇ ଆଦର କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଠିରେ ଦାନ ତିନି ପ୍ରକାର—ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଅଧମ। ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରତ୍ୟାଗତ ଉପକାର, ନୂତନ ଉପହାର ଓ ନିଜେ ଆଗୁଆ ହୋଇ ନିବେଶ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଦାନ ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ୍। ଦାନ, ଋଣମୁକ୍ତି ଓ ଦାନ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର—ସ୍ନେହ ଓ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ପାଦନ। ଭେଦ ତିନି ପ୍ରକାର—ବିଭାଜନ କରିବା, ଧନ ଛିନିବା ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇବା। ଦଣ୍ଡ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଖୋଲା ଓ ଗୁପ୍ତ; ଯେଉଁମାନେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୃଣିତ, ସେମାନେ ଖୋଲା ଭାବେ ଦଣ୍ଡିତ ହେବା ଉଚିତ୍। ଏହିଠିରେ ଆତଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ କେତେବେଳେ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଓ ପୁରସ୍କାର ଦେବା ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସିତ। ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଗୁପ୍ତ ଉପାୟ ବା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ କେବଳ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ନ ହତ୍ୟା କରିବା, ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍। ସମ୍ମିଳନ ଉପାୟରେ ଏମିତି ମୃଦୁ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍, ଯାହା ମନକୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ମନେ ନେକ୍ତର ପାନ କରିବା ପରି ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁଠି କେହି ଅସତ୍ୟ ଅଭିଯୋଗରେ ଫସିଛନ୍ତି, ଧନ ଚାହାନ୍ତି, ଡାକିଲେ ଆଦର ମିଳେନି, ରାଜାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟାୟ କରନ୍ତି, ବଡ଼ ମନ୍ୟା ହୋଇଯାନ୍ତି, ଧର୍ମ, କାମ ବା ଧନ ଛିନିଯାଇଛି, କ୍ରୁଧ୍ଧ, ଅଭିମାନୀ, ଅପମାନିତ, କାରଣ ବିନା ତ୍ୟାଗିତ, ବା ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି—ଏମାନେ ସମ୍ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁଠି କେହି ଧନ ବା ଭାର୍ଯ୍ୟା ହରାଇଛନ୍ତି, ଆଦର ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମିଳିନାହିଁ—ଏମାନେ ଶତ୍ରୁ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁମାନେ ଆସିଛନ୍ତି ସେମାନେ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଜିନିଷ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେବା ଉଚିତ୍, ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଓ ଭୟଙ୍କର ସମୟରେ ସମ୍ମିଳନ ଉପାୟ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନର ମୂଖ୍ୟ ରୂପ, ଭେଦ ଉପାୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି; ଏଠି ଏହିପରି କହାଯାଇଛି ଯେ, ଯେଉଁ ବନ୍ଧୁ ଭିତରୁ ପୋକା ଖାଇଥିବା କାଠ ପରି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଯିଏ ତିନି ପ୍ରକାର ଶକ୍ତି, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଜାଣିଛି, ସେ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ବଶ କରିବା ଉଚିତ୍; ମିତ୍ର ଓ ଉତ୍ସାହୀକୁ ସମ୍ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ଜିତିବା ଉଚିତ୍। ଲୋଭୀ ଓ ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ଦାନ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରୁଥିବା ମିତ୍ର, କୁପୁତ୍ର ବା ଦୁଷ୍ଟକୁ ଦଣ୍ଡ ଭୟ ବା ସମ୍ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଦାନ ଓ ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ମୁଖ୍ୟ ସେନାପତି, ଯୋଦ୍ଧା, ଜନସାଧାରଣ, ସୀମାନ୍ତ ଓ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଯିବା ଉଚିତ୍, ଯଦି ସେମାନେ ଅନ୍ୟାୟ କରନ୍ତି ତେବେ ଭେଦ ଓ ଦଣ୍ଡ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଦେବତାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ପୂଜା କରିବା, ରାତିରେ ଜଣେ ପୁରୁଷ ନାରୀ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ଚମତ୍କାର ଦୃଶ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବା, ଏବଂ ଭୂତ, ପଚା, ଶିବ ଆଦି ରୂପ ଧାରଣ କରିବା, ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ପାଥର, ପାଣି ବର୍ଷା କରିବାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମାୟା ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ୍। ଭୀମ କିଚକଙ୍କୁ ମାରିବା ସମୟରେ ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର, ପବନ, ଅଗ୍ନି, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ନାରୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଏମିତି ଉପାୟ ବ୍ୟବହାର ହେବା ଉଚିତ୍। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟାୟ, ବିପଦ ବା ଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଉପେକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍; ଭାଇ ଓ ହିଡିମ୍ବାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ମନେ ପକାଯିବା ଉଚିତ୍। ମେଘ, ଅନ୍ଧକାର, ବର୍ଷା, ଅଗ୍ନି, ପାହାଡ଼, ସେନା ଶିବିର ଓ ପତାକାଧାରୀଙ୍କ ଦୃଶ୍ୟ ଚମତ୍କାର ମାନାଯିବା ଉଚିତ୍। ଅନେକ ଜଣେ ଆହତ, ଭାଙ୍ଗି, ମିଶି ଯାଉଛନ୍ତି—ଏପରି ଭୟ ଦେବା ପାଇଁ ମାୟା ବ୍ୟବହୃତ ହେବା ଉଚିତ୍। ଏହି ସମୟରେ ଅଗ୍ନି କହିଲେ: "ରାମଙ୍କ ନୀତି ନର-ନାରୀ ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏକେଇ ରହିଛି, ଏହି ଲକ୍ଷଣ ସମୁଦ୍ର ଓ ପୂର୍ବରୁ ଗର୍ଗ କହିଥିଲେ।" ସମୁଦ୍ର କହିଲେ: "ମୁଁ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କ ଶୁଭାଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ କହିବି: ଏକ ଅତିରିକ୍ତ, ଦୁଇ ଧଳା, ତିନି ଗଭୀର, ଏବଂ ଏପରି।" ତିନିପ୍ରକାର, ତିନି ଝୁଲିଥିବା, ତିନି ଚାଉଡ଼ ଓ ତିନି ରେଖା, ତିନି ବଙ୍କିଆ, ଏବଂ ତିନି ସମୟ ଜାଣିବା ଲକ୍ଷଣ। ପୁରୁଷ ତିନି ସ୍ଥାନରେ ଅତିଶୟ ଓ ବିସ୍ତୃତ; ଚାରି ଚିହ୍ନ, ଏବଂ ଚାରି ପ୍ରକାର ସମତା। ଚାରି ଜଂଘା, ଚାରି ଦାନ୍ତ, ସାତ ତେଲ, ନଅ ପବିତ୍ର, ଦଶ ପଦ୍ମ, ଦଶ ଗଠନ, ଓ ବଟବୃକ୍ଷ ପରି ବଳୟ। ଛଅ ଉତ୍ତୋଳିତ, ଆଠ ଅଂଶ, ସାତ ତେଲ, ନଅ ପବିତ୍ର, ଦଶ ପଦ୍ମ, ଦଶ ଗଠନ, ବଟବୃକ୍ଷ ପରି ବଳୟ। ଚୌଦ୍ଦ ସମାନ ଯୁଗଳ, ସୋଳ ଚକ୍ଷୁ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଧର୍ମ ଏକ ଅତିରିକ୍ତ। ତାରା ବିନା ଚକ୍ଷୁ, ଧଳା ଦାନ୍ତ, ତିନି ଗଭୀର, ତିନି କାନ, ନାଭି, ଏକ ଗୁଣ, ତିନି ମନେ ରଖିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଈର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଦୟାଶୀଳ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ଶୁଭ ଆଚରଣ, ପବିତ୍ରତା, ଆକାଂକ୍ଷା, ନମ୍ରତା, ସ୍ୱାଭାବିକତା, ସାହସ—ଏହି ଗୁଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତିନିପ୍ରକାର, ତିନି ଝୁଲିଥିବା—ଯେପରି ଅଣ୍ଡକୋଷ ଓ ବାହୁ; ଦେଶ, ଜନ୍ମ, ଶ୍ରେଣୀ, ତେଜ, କୀର୍ତ୍ତି, ଶ୍ରୀ। ଏହିପରି ତିନି ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ, ତିନି ରେଖା; ଉଦରରେ ତିନି ଶକ୍ତି; ତିନି ଭାବରେ ବଙ୍କିଆ ପୁରୁଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯିଏ ଦେବତା, ଦ୍ୱିଜ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଯଥାସମୟ ଜାଣେ, ସେ ‘ତିନି ସମୟ ଜ୍ଞ’। ଯିଏ ଛାତି, କପାଳ, ମୁହଁରେ ତିନି ରେଖା ରଖେ, ଦୁଇ ହାତ ଓ ପାଏ ପତାକା, ଛତା ଆଦି ଅଲଙ୍କାର ଥାଏ।