ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ମହାସେନା—ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାତି ସହିତ—ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ୟ, କାଳ ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି କଥା ଚାଲିଲା ଯେ ଅଶ୍ୱଥ୍ଥାମା ମୃତ, ଦ୍ରୋଣ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ତୀରବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ ସେ ଭୂମିକୁ ପତିତ ହେଲେ। ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ଅଜୟ କର୍ଣ୍ଣ ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦଳନ କରି, ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ଶୋକରେ ସେନାପତି ହେଲେ। ଏହାପରେ ଅର୍ଜୁନ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଏହି ଶସ୍ତ୍ର-ଯୁଦ୍ଧ ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ପରି ଭୟଙ୍କର ହେଲା। କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଲା, କର୍ଣ୍ଣ ତୀରରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଆହତ କଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ତୀରରେ କର୍ଣ୍ଣ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେଲେ। ଶଳ୍ୟ ଅର୍ଧଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ହାତରେ ବଧ ହେଲେ। ସେନା ନଶ୍ୱନ ହେବା ପରେ, ସେ ଭୀମସେନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ଓ ଦୁର୍ୟୋଧନ ସହିତ ବଧ ହେଲେ। ଭୀମସେନ ଅନେକ ଶତ୍ରୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବଧ କରି, ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ପତିତ କରିଦେଲେ। ଏହି ଅଷ୍ଟାଦଶ ଦିନରେ, ଭୀମ ତାଙ୍କ ଗଦାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଇମାନେ ଉପରେ ଆଘାତ କଲେ; ରାତିରେ ଅଶ୍ୱଥ୍ଥାମା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ପାଣ୍ଡବ ସେନା, ଦ୍ରୌପଦୀପୁତ୍ର, ପଞ୍ଚାଳ, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ତାପରେ ଦ୍ରୌପଦୀ ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କ ବିୟୋଗରେ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ, ଅର୍ଜୁନ ତୀରରେ ଅଶ୍ୱଥ୍ଥାମାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡର ମଣି ନେଇଲେ। ଅଶ୍ୱଥ୍ଥାମାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଉତ୍ତରାଙ୍କ ଗର୍ଭସ୍ଥ ରାଜପୁତ୍ର ଦগ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ, ହରି ତାଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବିତ କଲେ; ଏହିପରି ଭାବେ ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜା ହେଲେ। କୃତବର୍ମା, କୃପା ଓ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର—ଏହି ତିନିଜଣ ଯୁଦ୍ଧ ରୁ ଉଦ୍ଧାର ହେଲେ; ପାଣ୍ଡବ, ସାତ୍ୟକି ଓ କୃଷ୍ଣ—ସବୁମିଳି ସାତଜଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ, ଅନ୍ୟ କେହି ନ ରହିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଭୀମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଶୋକାକୁଳ ନାରୀମାନେଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ବଳିଦାନୀ ବୀରମାନେ ପାଇଁ କ୍ରିୟା କଲେ, ଜଳ ଓ ଧନ ଦାନ କଲେ। ତାପରେ ଭୀଷ୍ମଦେବଙ୍କ ଧର୍ମ ଓ ଶାନ୍ତି ବିଷୟକ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାଜା ରାଜଧର୍ମ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଦାନ ଶିଖିଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଲେ; ଏବଂ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଠାରୁ ଯାଦବମାନେ ଗଦାରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେବା ଖବର ଶୁଣିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜ୍ୟରେ ବସିବାବେଳେ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ପୃଥା ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ଭିଦୁର ଅଗ୍ନିରେ ଦହି ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ଏହିପରି ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁ ଭୂମିର ଭାର ସହିତ ଦାନବମାନେ ଉପସମ୍ହାର କଲେ। ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଅଧର୍ମ ନଶ କରିବା ପାଇଁ, ପାଣ୍ଡବମାନେଙ୍କୁ ନିଜ ଉପକରଣ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶାପ ଉପଲକ୍ଷେ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଯାଦବ ବଂଶ ନଶ୍ୱନ କଲେ। ଯାଦବମାନେଙ୍କ ଭାରବାହକ ବଜ୍ରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ; ଦେବମାନେଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ହରି ପ୍ରଭାସରେ ନିଜ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ, ସେ ଦେବମାନେ ପ୍ରତି ପୂଜିତ; ବଳଭଦ୍ର ଅନନ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପାତାଳ ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ହରି, ଅବିନାଶୀ ଦେବ, ଧ୍ୟାନୀମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେଇ; ତାଙ୍କ ବିନା ଦ୍ୱାରକା ନଗରୀ ସମୁଦ୍ରେ ବିଲୀନ ହେଲା। ଯୁଦ୍ଧ ପରେ, ପାର୍ଥ ଯାଦବମାନେ ପାଇଁ କ୍ରିୟା କଲେ, ଜଳ ଓ ଧନ ଦାନ କଲେ; ଏବଂ ଏକ ବାକ୍ର ନାରୀଙ୍କ ଶାପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ। ପୁନଃ ଏହି ଶାପରେ, ଗଦାଧାରୀ ଗୋପମାନେ ସେମାନେ ଧରି ନେଲେ; ଅର୍ଜୁନ ସେମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ଭାସିଲେ। ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶାନ୍ତ୍ୱନାରେ, ଅର୍ଜୁନ ବୁଝିଲେ—ମୋର ଶକ୍ତି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ ଥିଲା। ତାପରେ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଯାଇ ସମସ୍ତ କଥା ଅବଗତ କଲେ। ସେ ନିଜ ଭାଇ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଧନୁଷ୍ୟ, ଅସ୍ତ୍ର, ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ା ଦେଲେ। କୃଷ୍ଣ ବିନା ସବୁ ଶକ୍ତି ହାରାଇଗଲା, ଏବଂ ସେ ସବୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଦାନ ହେଲା; ଏହି ଶୁଣି ଧର୍ମରାଜା ପରୀକ୍ଷିତକୁ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ତାପରେ ଜଗତ ଅନିତ୍ୟତା ବୁଝି, ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ଭାଇମାନେ ସହ ବିଦାୟ ନେଲେ, ହରିଙ୍କ ଶତନାମ ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ମହାପଥରେ ଦ୍ରୌପଦୀ, ସହଦେବ, ନକୁଳ, ଫଳ୍ଗୁନ, ଭୀମ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ରାଜା ଶୋକରେ ବିଲୀନ ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥରେ ଚଡ଼ି ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଦୁର୍ୟୋଧନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ବସୁଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଏବେ ଅଗ୍ନିଦେବ କହନ୍ତି: ମୁଁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅବତାର କଥା କହିବି, ଯାହା ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଫଳଦାୟକ। ପୂର୍ବେ ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ, ଦେବମାନେ ଦାନବଙ୍କ ହାତରେ ପରାଜିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ‘ରକ୍ଷା କର’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ; ପ୍ରଭୁ ମାୟା ଓ ମୋହ ରୂପେ ଶୁଦ୍ଧୋଦନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଅବତାର ନେଲେ। ସେ ଦାନବମାନେକୁ ମୋହିତ କରି, ବେଦଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରାଇଲେ; ସେମାନେ ବୌଦ୍ଧ ହେଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ବେଦ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ପରେ, ସେ ଅର୍ହତ ହୋଇ, ଅନ୍ୟମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ହତ କଲେ; ଏହିପରି ଭାବେ ନାସ୍ତିକ ଧର୍ମ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯେଉଁଠି ବେଦଧର୍ମ ନଥିଲା। ସେମାନେ ନରକ ଦେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ନିମ୍ନତମକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବେ; କଳିଯୁଗ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ମିଶ୍ରିତ ହେଇଯିବେ। ଧର୍ମହୀନ ଚୋର ଓ ବଜସନେୟ ବେଦ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିବ; ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ଶାଖା ମାତ୍ର ରହିବ। ଧର୍ମ ଚାଦର ପିନ୍ଧି ଅଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ରହିବେ, ମାଂସ ଓ ମଦ୍ୟ ପାନ କରିବେ, ସେମାନେ ବିଦେଶୀ ରାଜା ରୂପେ ଭୂମିରେ ରହିବେ। କଳ୍କି, ବିଷ୍ଣୁୟଶାସଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଯଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପୂରୋହିତ କରି, ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ବିଦେଶୀମାନେକୁ ନଶ୍ୱନ କରିବେ। ସେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ ଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିବେ। ପରେ ହରି କଳ୍କି ରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ; ତାପରେ ପୁନଃ କୃତୟୁଗ ଆସିବ। ଏପରି ଭାବେ, ସମସ୍ତ କଳ୍ପ ଓ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅବିଚଳିତ ରହିବ।