ଏକ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ଓ ରାଜନୀତିର ଗଭୀର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ମତ ଏହିପରି ଅଛି—ଅଭିମାନ, ଅଲସତା, ଆଶା, ଏବଂ ନିଦ୍ରାରେ କଥା କହିବା ଭଳି ଗୁପ୍ତ ଦୋଷ ଯେପରି ରାଜସଭାର ଉପଦେଶକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ, ସେହିପରି ମଜାରେ ଲିନ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଅନ୍ତି। ରାଜାଙ୍କ ଦୂତ ହେବାକୁ ଯିଏ ଦ୍ରଢ଼, ମନେ ରଖିପାରିବା, ମୂଖର ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରବୀଣ, ସେଉଁଠି ଦାୟିତ୍ୱରେ ଅଲସ ନୁହେଁ, ସେ ଦୂତି ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଦୂତି ତିନି ପ୍ରକାରର, ତାଙ୍କର କ୍ଷମତା ଓ ଅଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ବିଭେଦ ହୁଏ। ସେ ଶତ୍ରୁର ନଗରକୁ ଚାଲିବା ପୂର୍ବରୁ ଚର ତଥ୍ୟ ଆଣିବା ଦରକାର, ଏବଂ ତ୍ରାତ୍ରଙ୍କୁ ଆସନ୍ତୁ କିମ୍ବା ଯିବାର ସମୟ ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ହେବା ଦରକାର। ଶତ୍ରୁର ଦୂର୍ବଳତା, ଧନ, ମିତ୍ର, ଏବଂ ସେନା ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଲୋକଙ୍କର ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, ଶରୀର ଓ ଭଙ୍ଗିମା ଦେଖି ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଦୂତି ଚାରିପ୍ରକାର ଖବର ଦୁଇପକ୍ଷରେ ଲେଖିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଭରସାଯୋଗ୍ୟ ତପସ୍ବୀଙ୍କଠାରେ ରହିବା ଦରକାର। ଚର ଦୁଇପ୍ରକାର—ପ୍ରକଟ ଓ ଗୁପ୍ତ; ଗୁପ୍ତ ଚର ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଭିନ୍ନ ଧରଣ; ବ୍ୟାପାରୀ, କୃଷକ, ଶ୍ରମିକ, ତପସ୍ବୀ, ଭିକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଚର ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି। ଶତ୍ରୁ ଯଦି ବିପଦରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ଦୂତିଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା ନିଷ୍ଫଳ ହେଉଛି, ତେବେ ଏହି ବିପଦ ଦେଖି ଉପଯୋଗୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯାହା ନଷ୍ଟିକୁ ଆଣେ, ତାହାକୁ ବିପଦ କୁହାଯାଏ—ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ରୋଗ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ମହାମାରୀ। ଏହିପରି, ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବିପଦ ଅଛି—ଦୈବ ଓ ମାନବ; ଦୈବ ବିପଦ ମାନବ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଶାନ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଅପସାରଣ କରାଯାଏ। ମାନବ ବିପଦ ନୀତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରାଯାଏ; ଉପଦେଶ, ତାହାର ଫଳ ଏବଂ ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳତା ଆଣେ। ଆୟ ବ୍ୟୟ, ନ୍ୟାୟ ପାଳନ, ଶତ୍ରୁ ଓ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀଙ୍କୁ ଦମନ—ଏହି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ବିପଦର ନିବାରଣ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ହୁଏ। ଏପରି, ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ବିପଦ ସମୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ସେ ଗୋଲ୍ଡ, ଧାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଯାନ ଓ ପୁତ୍ର ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟ ଧନ ସଞ୍ଚୟ ମଧ୍ୟ ବିପଦ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ବିପଦରେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଧନ ଓ ଦଣ୍ଡର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି। ଦୁଃଖ ସମୟରେ ନାଗରିକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଯୁଦ୍ଧ, ପ୍ରଜା ସୁରକ୍ଷା ଓ ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ବିଭେଦ କରିବା ଦରକାର। ସୀମାପାଳ ଅପରାଧ କଲେ, ସେ ବିପଦ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଦାସମାନେ ରଖିବା, ଦାନ ଦେବା ଏବଂ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମିତ୍ର ବିଭେଦ କରିବା ଉଚିତ। ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଦୃଢ଼ କୋଟ ବିଭେଦ ଧନ ହାରାଇଲେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ରାଜା ଧନରେ ଆଧାରିତ। ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ବ୍ୟବହାର, ଧନ, ଶତ୍ରୁ ବିନାଶ ଓ ଦୂର ଦୂତି କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଦଣ୍ଡ ବିପଦରେ ହାରାଯାଏ। ଦଣ୍ଡ ମିତ୍ରକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରେ, ଶତ୍ରୁକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଧନ ଓ ଅନ୍ୟ ସାଧନର ଉପକାର ମିତ୍ର ବିପଦରେ ହାରାଯାଏ। ରାଜା ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ, ରାଜ କାର୍ଯ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରେ; କଠିନ କଥା, ଦଣ୍ଡ ଏବଂ ଧନର ଦୂର୍ବ୍ୟବହାର ମଧ୍ୟ ଦୂଷଣ ଆଣେ। ମଦ୍ୟପାନ, ନାରୀ, ଶିକାର, ଜୁଆ ଏହି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ଦୂଷଣ; ଏହା ସହିତ ଅଲସତା, ଜିଦ୍, ଅଭିମାନ, ଅସାବଧାନତା ଓ ଦ୍ୱେଷ ବିଭେଦ ମଧ୍ୟ ଦୂଷଣ। ଏପରି, ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଦୂଷଣ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦୂଷଣ ଭାବରେ ଜଣାଯାଇଛି; ଖରା ଓ ଦମନ ରାଜ୍ୟର ବିପଦ। ଯଦି ଦୁର୍ଗର ଯନ୍ତ୍ର, ଦିଵାଲ, ଖାଇ ଭଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଅସ୍ତ୍ର ନାହିଁ, ସେନା କମିଯାଇଛି, ଏହି ଦୁର୍ଗ ବିପଦ। ଯଦି ଧନ ଖର୍ଚ୍ଚ, ଅବରୋଧିତ, ଅଜୟ, ଏକତ୍ରିତ ନୁହେଁ, ଲୁଟିଯାଇଛି, ଶତ୍ରୁର ଅଧିନରେ—ଏହି ଧନ ବିପଦ। ଯଦି ସେନା ଅବରୋଧିତ, ଘେରାଯାଇଛି, ମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ନୁହେଁ, ଅପମାନିତ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ, କ୍ଲାନ୍ତ, ଦୂରରୁ ଆସିଛି, ନୂତନ— ଯଦି ଏହି ସେନା କମିଯାଇଛି, ପଛେଇଯାଇଛି, ଅଗ୍ରଭାଗ ଆକ୍ରମିତ, ନିରାଶା ଏବଂ ଭୟରେ ଆବୃତ, ଭୁଲ ଖବର ଆସିଛି— ଯଦି ଏହି ସେନା ନାରୀ ଓ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ରିଆଯାଇଛି, ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ, ବିଭେଦ ଏବଂ ଆଧାର ହାରାଇଛି— ଯଦି ଏହି ସେନା ନାୟକ ନାହିଁ, ଏକତ୍ରିତ ନୁହେଁ, ଭଙ୍ଗିଯାଇଛି, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅସୁବିଧା, ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ—ଏହି ସେନା ବିପଦ। ଏକ ମିତ୍ର ଯଦି ଦୈବ ଦୁଃଖ ଗ୍ରସ୍ତ, ଶତ୍ରୁର ଶକ୍ତିରେ ଧରାଯାଇଛି, ଆଶା, କ୍ରୋଧ ଓ ଦୂଷଣ ଗ୍ରସ୍ତ, ବିପକ୍ଷରେ ନିରାଶ— ଧନର ଦୂଷଣ କ୍ରୋଧ, କଠିନ କଥା କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡ, ଶିକାର ଓ ଜୁଆ ଆଶାରୁ, ମଦ୍ୟପାନ ଓ ନାରୀ—ଏହି ଦୂଷଣ। ପ୍ରପଞ୍ଚରେ କଠିନ କଥା ଦୁଃଖ ଓ ଅର୍ଥହୀନ; ଦଣ୍ଡ ନୀତିର ଅଭାବ କିମ୍ବା ଅସମ୍ୟରେ ରାଜାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ରାଜା ଦଣ୍ଡରେ କଠିନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ; ଏହିପରି ଅସ୍ଥିର ଲୋକ ଶତ୍ରୁର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଶତ୍ରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ନଷ୍ଟି ଆଣେ; ଦୂଷଣକୁ ଛାଡି ଉତ୍ତମ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା ଉଚିତ। ନୀତି ଜ୍ଞାନୀ ଧନର ଦୂଷଣକୁ ଦୂଷଣ କୁହନ୍ତି; ମଦ୍ୟପାନରୁ ବିବେକ ହାରାଯାଏ, ଶିକାରରୁ ଧର୍ମ ହାରାଯାଏ। କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର କରିବାକୁ ରାଜା ଜଙ୍ଗଲରେ ଶିକାର କରିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜୁଆ ଧର୍ମ, ଧନ, ଜୀବନ ହାରାଏ ଏବଂ ବିଭେଦ ଆଣେ। ନାରୀ ଆଶକ୍ତିରୁ ବିଳମ୍ବ, ଧର୍ମ ଓ ଧନର କ୍ଷତି ହୁଏ; ମଦ୍ୟପାନର ଦୂଷଣରୁ ଜୀବନ ହାରାଯାଏ ଓ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମର ଭ୍ରମ ହୁଏ। ଯିଏ ଶିବିର ବିନ୍ୟାସ ଓ ଶକୁନ ବିଚାରରେ ପ୍ରବୀଣ, ସେ ଶତ୍ରୁକୁ ଜିତିପାରିବେ; ରାଜାଙ୍କ ନିବାସ, ଧନ ସହିତ, ଶିବିରର ମଧ୍ୟରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ମୁଖ୍ୟ ସେନା—ଶ୍ରେଣୀ, ମିତ୍ର, ଶତ୍ରୁ, ଜଙ୍ଗଲୀ ଏକ କ୍ରମରେ ରାଜମହଲକୁ ଘେରି ରଖିବା ଉଚିତ। ସେନାର ଏକ ଅଂଶ, ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଏବଂ ସେନାପତି ନେତୃତ୍ୱରେ, ରାତିରେ ଚଉକ ଉପରେ ଦଳ ଭାବେ ଘୂରିବା ଦରକାର। ସେ ନିଜ ଚର ଖବର ସୀମା ଚାରିପାଖରେ ଚଳିଥିବା ଲୋକଙ୍କଠାରୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁମାନେ ଯାଆନ୍ତି ଓ ଆସନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସାବଧାନ ଭାବେ ଅବଲୋକନ କରିବା ଦରକାର।