ଏକ କାଳରେ ରାଜାଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ ବିଷୟରେ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣରେ ଏକ ଗଭୀର ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ, ରାଜା ସବୁ କାମରେ ଦକ୍ଷ ଓ ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ ଉପରିଦର୍ଶକ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ—ଯେଉଁଥିରେ ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ ମାର୍ଗ, କୋଟ, ସେତୁ ଓ ହାତୀ ବନ୍ଧିବାର ନିୟମ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱ ସହିତ ସେ ଖନି ଚାଲନା, କର ଆଦାୟ ଓ ଭୂମିରେ ଛାଡ଼ା ପଡ଼ିଥିବା ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆବାଦ କରିବା ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଏଠାରେ ରାଜାଙ୍କ ଆଠଟି ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ପ୍ରଜାମାନେ ପାଞ୍ଚଟି ଭୟର ସମ୍ମୁଖୀନ: ଛଳବେଶୀ ଚୋର, ଦୂର୍ବୃତ୍ତ, ସ୍ଥାନୀୟ ବାସିନ୍ଦା, ରାଜପ୍ରସାଦର ପ୍ରିୟଜନ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ନିଜ ଲୋଭ। ଏହି ଭୟରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଓ ଠିକ୍ ସମୟରେ କର ଆଦାୟ କରିବା ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଏହା ସହିତ, ରାଜା ସ୍ୱୟଂ, ତାଙ୍କ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀମାନେ ଓ ରାଜ୍ୟକୁ ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ଠାରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଓ ବିଷ ପାନରୁ ସ୍ୱୟଂକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ସେ କେବେ ମହିଳା, ପୁଅ ବା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଦେଶ ପରେ ରାମ ଉପଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସେ କହିଛନ୍ତି—ଯଦି ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ଉପଦେଶ ଯୋଗ ହୁଏ, ତେବେ ଏହାର ଶକ୍ତି ଅପୂର୍ବ; ଏହିପରି ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହ ଥିଲେ କବି ଦେବତାଙ୍କ ପୂର୍ହିତକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ନିମିତ୍ତେ ଉପଦେଶ ହୁଏ, ତାହା ସଦା ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ସହ କରିବା ଉଚିତ, ଅବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ସହ କଦାପି ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଅସମ୍ଭବ କାମ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ିଲେ କିଛି ଫଳ ମିଳେନି। ଉପଦେଶର ଫଳ ହେଉଛି ଅଜଣାକୁ ଜଣା, ଜଣାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା, ବିରୋଧ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ଓ ଅବଶିଷ୍ଟ କଥାକୁ ବୁଝିବା। ମିତ୍ର, ସାଧନ, ସମୟ-ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭାଗ ଓ ବିପଦର ଉପାୟ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଉପଦେଶର ଅଂଶ। ମନର ସ୍ପଷ୍ଟତା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, କାର୍ଯ୍ୟକୁଶଳତା, ସହଚରଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ସଫଳତା—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧନାର ଚିହ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଘମଣ୍ଡ, ଅଲସ୍ୟ, ଆସକ୍ତି, ସ୍ୱପ୍ନେ କଥା କହିବା—ଏହି ଗୁପ୍ତ ଦୋଷ ଉପଦେଶକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଏହିପରି ଭୋଗବିଲାସରେ ଲିନ ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷର ଅଂଶ। ଯିଏ ସାହସୀ, ସ୍ମୃତିଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୁବକ୍ତା, ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଲସ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ଦୂତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଦୂତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷତା ଅନୁଯାୟୀ ତିନି ପ୍ରକାରର ବିଭାଗ କରାଯାଏ। ଶତ୍ରୁ ରାଜଧାନୀକୁ ତଦନ୍ତ ବିନା ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତଥା ଅନ୍ତର୍ଗତ ତଥ୍ୟଦାତାଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ଜାଣି, ଅନୁମତି ସହିତ ଯିବା ଦରକାର। ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦୁର୍ବଳତା, ଧନ, ମିତ୍ର, ବଳ ଜାଣିବା ଓ ଚକ୍ଷୁ, ଦେହ ଓ ଚାଲିଚଳା ଦେଖି ତାଙ୍କ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ସେ ଦୁଇପକ୍ଷରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଓ ଚିହ୍ନ ଦେଉଥିବା ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ ତ୍ୟାଗୀମାନଙ୍କ ସହ ବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଚର ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଖୋଲା ଓ ଗୁପ୍ତ; ଗୁପ୍ତ ଚର ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର, ଯେପରିକି ବ୍ୟାପାରୀ, କୃଷକ, ଶ୍ରମିକ, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଭିକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ଚର ଭୂମିକା ନିବାହ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଦୂତଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା ବିଫଳ ହୁଏ, ଶତ୍ରୁ ବିପଦରେ ଅସ୍ୱସ୍ଥ, ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର। ଯାହା ନାଶ ଆଣେ, ତାହାକୁ ବିପଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ରୋଗ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ମହାମାରୀ। ଏପରି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବିପଦ ଅଛି—ଦୈବ ଓ ମାନବ; ଦୈବ ବିପଦକୁ ମାନବ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରାଯାଏ। ମାନବ ବିପଦ ନୀତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହଟାଯାଏ; ଉପଦେଶ, ତାହାର ଫଳ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳତା ଆବଶ୍ୟକ। ଆୟ-ବ୍ୟୟ, ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଶାସନ, ଶତ୍ରୁ-ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ—ଏହି ସବୁ ବିପଦ ନିବାରଣ ଓ ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ। ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏହିପରି ବିପଦ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଥାଏ—ସେ ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଯାନ ଓ ସନ୍ତାନ ରଖିବା ଉଚିତ। ବିପଦ ଆସିଲେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଧନ ଓ ଦଣ୍ଡ ଦରକାର। ପ୍ରଜା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖ ସମୟରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଗୁପ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ, ପ୍ରଜା ସୁରକ୍ଷା ଓ ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ପରିଚୟ ଆବଶ୍ୟକ। ସୀମାନ୍ତ ନାୟକ ଅପରାଧ କଲେ, ସେ ବିପଦ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଦାସମାନେ ରଖିବା, ଦାନ ଦେବା ଓ ପ୍ରଜା ମଧ୍ୟରୁ ମିତ୍ର ଚିହ୍ନଟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦରକାର। ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍ଥା ଓ ଦୁର୍ଗ ସୁରକ୍ଷା ଧନର ଅଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; କାରଣ ରାଜା ଧନରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ବ୍ୟବହାର, ଧନ ଓ ଶତ୍ରୁ ନିବାରଣ, ଦୂରସ୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳତା—ଦଣ୍ଡ ବିପଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହିପରି ଧନ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ମିତ୍ର ବିପଦ ଦ୍ୱାରା ଧନ ଓ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପଦର ଉପକାର ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯଦି ରାଜା ବିପଦରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ସେ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଅନ୍ତି; କଠୋର କଥା, ଅତିଦଣ୍ଡ ଓ ଧନ ଦୁର୍ବ୍ୟବହାର ମଧ୍ୟ ଏହାର ଫଳ। ମଦ୍ୟପାନ, ମହିଳା, ସୂକର ଓ ଜୁଆ—ଏହି ସବୁ ରାଜାଙ୍କ ମହା ଦୋଷ; ଏହି ସହିତ ଅଲସ୍ୟ, ହଠ, ଅହଂକାର, ଅନାବଶ୍ୟକ ଜୋଉ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ବିଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଦୋଷ। ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦୋଷ, ଅନାବୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟାୟ ରାଜ୍ୟର ବିପଦ। ଯଦି ଦୁର୍ଗର ଯନ୍ତ୍ର, ପ୍ରାଚୀର, ଖନ୍ଦକ ଭଙ୍ଗ, ଅସ୍ତ୍ର ନାହିଁ, ସେନା ଦୁର୍ବଳ—ଏହି ଦୁର୍ଗ ବିପଦ। ଯଦି ଧନ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୋଇଯାଏ, ଅବରୋଧିତ, ଅଦାନ, ସଞ୍ଚୟ ନ ହୁଏ, ଲୁଟିଯାଏ ବା ଶତ୍ରୁ ଦଖଳ କରିଥାଏ—ଏହା ଧନର ବିପଦ।