ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶରେ କୁହାଯାଏ—ମଣିଷ ନିଜ ଚକ୍ଷୁଷା ସରଳ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିଚ୍ଚତାକୁ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ୍। କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରୁ ଏହାର ଅଦୃଶ୍ୟ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ବୁଝିବାକୁ ପଡ଼େ। ଏହିପରି, ଏକ ଭୂମିକୁ ସେତେବେଳେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ ଯେଉଁଠାରେ ଉପଜାଉ ମାଟି, ଧର୍ମିକତା, ଖଣିଜ ସମୃଦ୍ଧି, ଗୋମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକୃତି, ପ୍ରଚୁର ପାଣି ଓ ଧର୍ମିକ ଲୋକ ରହନ୍ତି। ଯେଉଁ ଭୂମି ସୁମଧୁର, ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପାଣି, ସଡ଼କ, ନୌକା ଏବଂ ସ୍ୱାମୀତ୍ୱ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦାବି ନହୋଇଥିବା, ସେଉଁଠି ବିପୁଳ ସମୃଦ୍ଧି ଆସେ। ଯେଉଁଠାରେ କୃଷକ, କୁଶଳ କାରିଗର, ବଣିକ ଏବଂ ଉଦ୍ୟମୀ ଲୋକ ଅଧିକ, ଏଠି ବୃହତ୍ କୃଷି ଶକ୍ତି, ପ୍ରେମ, ଶତ୍ରୁପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ, ଦୁଃଖ ସହିବାର କ୍ଷମତା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଥାଏ। ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ଲୋକରେ ଭରିଥିବା, ଧର୍ମିକ, ଗୋଧନ ଏବଂ ଶକ୍ତିରେ ସମୃଦ୍ଧ ଏଭଳି ଦେଶର ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦୁର୍ବ୍ୟସନୀ ଶାସକ ନାହାନ୍ତି। ଏକ ନଗର ଏପରି ଥିବା ଉଚିତ୍—ବିସ୍ତୃତ ସୀମା, ଗଭୀର ଖାଲି, ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାଚୀର ଓ ଦ୍ୱାର, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଦୁର୍ଗ ଏପରି ଥିବା ଦରକାର—ପାଣି, ଧାନ୍ୟ ଓ ଧନ ସଂଗ୍ରହ, ସମୟର କ୍ଷୟକୁ ସହିପାରିବା, ଏବଂ ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାର—ଜଳ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ବାଲି, ଦଳଦଳି ଓ ଅରଣ୍ୟ ଦୁର୍ଗ। ଏକ ରାଜକୋଷ ଏପରି ଭରିଥିବା ଉଚିତ୍—ଆବଶ୍ୟକ ଧନ, ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାର, ଧର୍ମପୂର୍ବକ ଅର୍ଜିତ, ବ୍ୟୟରେ ଅବିଚଳିତ ଓ ଧର୍ମ ଓ ଗୁଣରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏପରି ଲୋକ ଚାହିଁଦିଆଯାଏ—ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ଆଦର କରୁଥିବା, ସଂଯୁକ୍ତ, ବେତନ ଦିଆଯାଇଥିବା, ପ୍ରଖ୍ୟାତ ବୀର, ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଦକ୍ଷ ଓ ଶୁଭ ଶକୁନ ସହିତ। ଏମିତି ଲୋକ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରେ, ବିଭିନ୍ନ ଯୁଦ୍ଧ କଳାରେ ଦକ୍ଷ, ବିଭିନ୍ନ ସେନାପତି ଦ୍ୱାରା ବେଷ୍ଟିତ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ସମ୍ମାନିତ। ଯେଉଁମାନେ ଯାତ୍ରା ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ କଷ୍ଟ ସହିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ନ୍ୟାୟଯୋଗ୍ୟ ଶାସ୍ତି ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍, ଯଦି ଏହା ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଭାବରେ ହୁଏ। ଏକ ସଠିକ୍ ମିତ୍ର ଏହିପରି ହେବା ଉଚିତ୍—ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ମନୋବଳଶାଳୀ, ବଡ଼ ସହାୟକ, ମୃଦୁ ଭାଷୀ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ଅଚଳ ଓ ଏକନିଷ୍ଠ। ମିତ୍ରତା ତିନିପ୍ରକାର ଭାବେ ଗଠିତ ହୁଏ—ଦୂରରୁ ସମ୍ପର୍କ, ହୃଦୟର ସାର୍ଥକ ଭାଷଣ, ଓ ଆଦର ସହିତ ଦାନ। ଏହି ମିତ୍ରତାରୁ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସ୍ୱାଭାବିକ ବନ୍ଧନ, ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନ ଓ ବଂଶଜ ଦ୍ୱାରା ଆସୁଥିବା। ମିତ୍ର ଚାରିପ୍ରକାର ଓ ସେ ଆପଦରୁ ରକ୍ଷା କରେ; ମିତ୍ରରେ ସତ୍ୟବାଦିତା, ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ସାଙ୍ଗ ଦେବା ପରି ଗୁଣ ଥାଏ। ଏଉଁଠି ନିଜର ଉପରି ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣ କଥା କହିବି—ଦାସ ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍; ଦକ୍ଷତା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ଦୃଢ଼ତା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ କଷ୍ଟ ସହିବା ଦରକାର। ସନ୍ତୋଷ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଓ ଉତ୍ସାହ ଏକ ଉପରିନିର୍ଭର ଲୋକଙ୍କ ଭୂଷଣ। ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କ ସେବା କରିବା ଓ ନୀତି ଅନୁସାରେ ଚଳିବା ଉଚିତ୍। ଦାସ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଯିବା, କ୍ରୁରତା, ଅହଂକାର ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦରକାର; ସେ ମାଳିକଙ୍କ ସହିତ ବିବାଦ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଜାଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ର, ଦୁର୍ବଳତା ଓ ଉପଦେଶ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯିଏ ଦୟାଳୁ ରାଜା, ସେଠାରୁ ଜୀବିକା ନେବା ଏବଂ ଉଦାସୀନ ରାଜାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ରାଜା ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ବର୍ଷାମେଘ ପରି ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ଉପଲବ୍ଧ ଉପାୟରେ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରି ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନ କରିପାରିବେ। ସେ କୃଷି, ବାଣିଜ୍ୟ ପଥ, ଦୁର୍ଗ, ସେତୁ ଓ ହାତୀ ବନ୍ଧନରେ ଯୋଗ୍ୟ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଖଣି, କର ଆଦାୟ ଓ ପ୍ରାୟ ଛାଡ଼ା ଭୂମି ଅଧିକାର ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ଏହି ଆଠ ଉପାୟ ଧର୍ମିକ ରାଜାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାଖରେ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଭୟ ଥାଏ—ବେଶ ଧାରଣ କରିଥିବା ଚୋର, ଦୁସ୍ୟୁ, ନଗରବାସୀ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟଜନ, ଓ ରାଜାଙ୍କ ଲୋଭ। ଏହିଠାରୁ ଯଥାସମୟରେ କର ନେବା ଓ ନିଜ ଶରୀର, ଅନ୍ତର୍ବୃତ୍ତି ଓ ରାଜ୍ୟକୁ ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ଠାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁମାନେ ଶାସ୍ତିଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇବା ଓ ବିଷରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର; ପୁତ୍ର, ଶ୍ତ୍ରୀ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ କଦାପି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ—ଉପଦେଶ ଶକ୍ତି, ପ୍ରବଳତା ଓ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ। କବି, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ସହିତ, ଦେବତାଙ୍କ ପୁରୋହିତକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ। କୌଣସି କଥା କେବଳ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସହିତ ଅଲୋଚନା କରାଯିବ; ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସହିତ ନୁହେଁ। ଅସମ୍ଭବ କାମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଲାଗି ଉତ୍ସାହ ଛଡ଼ା ଫଳ କିପରି ମିଳିବ? ଅଜ୍ଞାତ ଜିନିଷର ଜ୍ଞାନ, ଜଣାସୁଣାର ନିଶ୍ଚୟ, ବିରୋଧୀ କଥାର ସନ୍ଦେହ ନିବାରଣ ଓ ଅବଶିଷ୍ଟ ଜିନିଷ ବୁଝିବା—ଏହିଅଟି ଉପଦେଶର ଫଳ। ମିତ୍ର, ସାଧନ, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁସାରେ ବିଭାଜନ, ଅପଦର ଉପାୟ—ଏହି ପଞ୍ଚ ଉପଦେଶର ଅଂଶ। ମନର ସ୍ପଷ୍ଟତା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା, ସାଥୀଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଫଳତା—ଏହିଅଟି ଉପଲବ୍ଧିର ଚିହ୍ନ। ଅଭିମାନ, ଅଲସ୍ୟ, କାମନା ଓ ନିଦ୍ରାରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଏହି ଗୁପ୍ତ ଦୋଷ ଉପଦେଶକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଭୋଗାସକ୍ତ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, ମନେ ରଖେ, ଚତୁର୍, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ, ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଲସ ନୁହେଁ—ସେ ରାଜାଙ୍କ ଦୂତ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ। ଦୂତ ତିନି ପ୍ରକାର, ତାଙ୍କର କ୍ଷମତା ଓ ଅଭାବ ଅନୁସାରେ। ଶତ୍ରୁ ନଗରକୁ ପ୍ରଥମେ ଗୁପ୍ତ ତଥ୍ୟ ଛଡ଼ା ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଉପଦ୍ରବକୁ ନଜିକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯଥାସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଓ ଅନୁମତି ସହିତ ବାହାରିବା ଦରକାର। ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦୁର୍ବଳତା, ଧନ, ମିତ୍ର ଓ ସେନା ବୁଝିବା ଦରକାର; ଚକ୍ଷୁ, ଶରୀର ଓ ଇଙ୍ଗিত ଦେଖି ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ୍।