ଧୌମ୍ୟ ଓ ଡ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ସହ ଛଅଜଣ ଏକଠି ହୋଇ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ବିରାଟ ରାଜାଙ୍କ ଦରବାରକୁ ଗଲେ। ଏଠାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ‘କଙ୍କ’ ନାମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବରେ ଅପରିଚିତ ରହିଲେ, ଭୀମ ରାଜାଙ୍କ ରସୋଇଘରରେ ପାକଶାଳି ହେଲେ। ଅର୍ଜୁନ ‘ବୃହନ୍ନଳା’ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ ‘ସୈରିନ୍ଧ୍ରୀ’। ଯମର ପୁଅ ଓ ଭୀମସେନ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ସେଠାରେ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଭୀମସେନ ରାତିରେ କିଚକଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଅର୍ଜୁନ ଯେଉଁମାନେ ଡ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ ଓ କୌରବମାନେ, ସେମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କଲେ। ଗୋମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ନେଇଥିବାମାନେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଣ୍ଡବମାନେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ସୁଭଦ୍ରା, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଏକ ପୁଅ ଦେଲେ; ସେହି ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ବିରାଟ ତାଙ୍କ ଝିଅ ଉତ୍ତରାଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇଦେଲେ। ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସାତଟି ବିଭାଗ ନେଇ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦୂତ ଭାବେ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯିଏ କି କ୍ଷମା କରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ସମୟରେ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ପାଖରେ ଏଗାରଟି ବିଭାଗ ଥିଲା। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଅର୍ଧରାଜ୍ୟ ଦିଅ, କିମ୍ବା କମସେକମ ପାଞ୍ଚଟି ଗାଁ ଦିଅ।" ଏହା ଶୁଣି ସୁୟୋଧନ କହିଲେ—"ମୁଁ ସୁଇର ଛିଦ୍ର ପରି ଏକ ତୁଣିଅଂଶ ମାଟି ମଧ୍ୟ ଦେବିନାହିଁ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।" ତାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ବିଶ୍ୱରୂପ ଦେଖାଇ ଏବଂ ବିଦୁରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର।" ଏହିପରେ କୁରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବ ଦଳ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଗଲେ। ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଶିକ୍ଷକ ଥିବାରୁ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ନାହିଁ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ରେ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କର ନାହିଁ; ଦେହ ନଶ୍ୱର, ଆତ୍ମା ଅମର।" "ଏହି ଆତ୍ମା ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମ; ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ’ ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖ; ଯୋଗୀ ସଫଳତା-ବିଫଳତାରେ ସମଭାବ ରହିଥାଏ; ରାଜଧର୍ମ ପାଳନ କର।" ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବକ୍ତବ୍ୟ ପରେ, ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କ ରଥରୁ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କରି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ଦଳର ଆରମ୍ଭରେ ଭୀଷ୍ମ ଦଳପତି ହେଲେ। ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଦୁଇ ପକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ର ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହିତ, ପରସ୍ପରକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଶିଖଣ୍ଡୀ ନେତୃତ୍ୱରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରମାନେକୁ ପରାଜିତ କଲେ; ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଦେବତା-ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧ ପରି ହେଲା। ଏହା ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଭୀଷ୍ମ ଦଶ ଦିନରେ ତାଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପାଣ୍ଡବ ସେନାକୁ ଭୂଲିଁ କଲେ। ଦଶମ ଦିନରେ ଅର୍ଜୁନ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ବାଣ ବର୍ଷା କଲେ; ଶିଖଣ୍ଡୀ ମେଘ ପରି ଅସ୍ତ୍ର ବର୍ଷା କଲେ। ମୃତ୍ୟୁକୁ ନିଜେ ଚୟନ କରିଥିବା ଭୀଷ୍ମ ଯୁଦ୍ଧର ମାର୍ଗ ଦେଖାଇଲେ; ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ପଦାତିମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ରରେ ପଡ଼ିଲେ। ବସୁମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ଭୀଷ୍ମ ତୀରର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୟାନ ହେଲେ, ଉତ୍ତରାୟଣ ଦେଖିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରି, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ ଓ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଦୁର୍ୟୋଧନ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତେବେ ଦ୍ରୋଣ ସେନାପତି ହେଲେ; ପାଣ୍ଡବ ସେନା ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ତାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ନେଲେ। ଦୁଇପକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ବିରାଟ, ଦ୍ରୁପଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ବିଲୀନ ହେଲେ। ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ବିଶାଳ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାତି ସହିତ, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଦ୍ରୋଣ କାଳ ପରି ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଅଶ୍ୱଥାମା ବଧ ହେବା କଥା ଶୁଣି, ଦ୍ରୋଣ ଶସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ବାଣରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ ଭୂମିକୁ ଲୁଟି ପଡ଼ିଲେ। ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ଅଜୟ କର୍ଣ୍ଣ ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦଳି ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ସେନାପତି ହେଲେ। ଅର୍ଜୁନ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଦେବତା-ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧ ପରି ଭୟଙ୍କର ହେଲା। କର୍ଣ୍ଣ-ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧରେ କର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବାଣରେ ଆହତ କଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ଅର୍ଜୁନ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଶଲ୍ୟ ଅର୍ଧଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ; ସେନା ନଶ୍ଟ ହେଲାପରେ, ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଦୁର୍ୟୋଧନ ସହିତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ଅନେକ ମଣିଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବଧ ହେଲାପରେ, ଭୀମସେନ ଗଦା ମାଡ଼ି ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଭୂମିକୁ ଲୁଟି ପକାଇଦେଲେ। ଅଠାରମ ଦିନରେ ଭୀମ ବାକୀ ଭାଇମାନେକୁ ଗଦା ମାଡ଼ି ନିଜେ ବଧ କଲେ; ରାତିରେ ଅଶ୍ୱଥାମା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଡ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଓ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଏହାପରେ ଅର୍ଜୁନ ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କୁ ତୀରକୁଶ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତିମାନ ମଣି ନେଲେ, ଯେଉଁବେଳେ ଡ୍ରୌପଦୀ ପୁଅମାନେ ହରାଇ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଉତ୍ତରାଙ୍କ ଗର୍ଭସ୍ଥ ରାଜପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ହରି ତାଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବିତ କଲେ, ଏଭଳି ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜା ହେଲେ। କୃତବର୍ମା, କୃପା ଓ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଏହି ତିନିଜଣ ଯୁଦ୍ଧରୁ ଉଦ୍ଧାର ହେଲେ; ପାଣ୍ଡବମାନେ, ସାତ୍ୟକି ଓ କୃଷ୍ଣ—ମୋଟ ସାତଜଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ, ଅନ୍ୟ କେହି ରହିଲେ ନାହିଁ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଭୀମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଶୋକାକୁଳ ମହିଳାମାନେକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ବୀରମାନେ ପାଇଁ କ୍ରିୟା କଲେ, ଜଳ ଓ ଧନ ଦାନ କଲେ। ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଧର୍ମ ଓ ଶାନ୍ତି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାଜା ରାଜଧର୍ମ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଦାନର ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ। ଶତ୍ରୁ ଜୟୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦାନ ଦେଲେ; ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଠାରୁ ଯାଦବମାନେ ମୁଷଳେ ବିନଶ୍ଟ ହେବା ଖବର ଶୁଣିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବା ପରେ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ପୃଥା ପ୍ରତ୍ୟେକେ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ବିଦୁର ଅରଣ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ଦହି ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ଏଭଳି ବିଷ୍ଣୁ ପୃଥିବୀର ଭାର ଓ ଦାନବମାନେକୁ ଅପସାରଣ କଲେ।