ପୁଷ୍କର ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ— “ଶତ୍ରୁତା କିମ୍ବା ମିତ୍ରତା ପାଇଁ କେହି କାହାର ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ମିତ୍ର ନୁହଁନ୍ତି; ଏହି ତୁମର ଦ୍ୱାଦଶ ରାଜାଙ୍କ ଚକ୍ର ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏଠି ତିନି ପ୍ରକାରର ଶତ୍ରୁକୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ— ପ୍ରାଚୀନ ବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ସମ୍ପ୍ରତିକ ଓ କୃତ୍ରିମ; ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରାଚୀନ ବଂଶ ଜନ୍ମ ଶତ୍ରୁ ସବୁଠାରୁ କଠିନ। ସମ୍ପ୍ରତିକ ଶତ୍ରୁକୁ ମୁଁ କୃତ୍ରିମ ମନେ କରେ; ପଛରୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କର ମିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ। ପଛରୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବାକୁ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଓ ନିଜ ଉପାୟରେ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ପୁରାତନମାନେ ମିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁ ନାଶକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି। ନିକଟତା ଦ୍ୱାରା ମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ଯିଏ ଶତ୍ରୁ ଜୟ କରିବାକୁ ଚାହାଏ ସେ ଯଦି ସମ୍ଭବ ହୁଏ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ସମ୍ପର୍କ ଛିନ୍ନ କରିଦେଉ। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଏହିପରି ହେଲେ ଲୋକେ ଭୟଭୀତ ହେବେ ନାହିଁ, ଓ ଆଶ୍ରୟ ବିଶ୍ୱାସ ସ୍ଥାପିତ ହେବ। ଏବେ ପୁଷ୍କର କହିଲେ— “ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାମ୍ଞ୍ଜସ୍ୟ, ବିଭେଦ, ଦାନ ଓ ଦଣ୍ଡ ବ୍ୟବହାରକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ନିଜ ଦେଶରେ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବା ଉପାୟ କହିଛି, ଏବେ ବିଦେଶ ଦେଶରେ ଦଣ୍ଡ ବ୍ୟବହାର କହିବି। ଦଣ୍ଡ ଦୁଇ ପ୍ରକାର— ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଓ ଗୁପ୍ତ; ଯଥା ଲୁଟ, ଗ୍ରାମ ଧ୍ୱଂସ, ଫସଲ ନଷ୍ଟ କରିବା, ଅଗ୍ନି ଲଗାଇବା। ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ହେଉଛି ବିଷ, ଅଗ୍ନି, ନିଜ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା, ଓ ଧର୍ମିକ ଲୋକ ଓ ଜଳସ୍ରୋତ ଦୂଷିତ କରିବା। ଏପରି ଦଣ୍ଡ ବ୍ୟବହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏବେ ଭାର୍ଗବ, ଅବହେଳା ଉପାୟ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଯୁଦ୍ଧରେ ‘ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ’ ବୋଲି ଭାବେ, ତେବେ କେବେ କେବେ କ୍ଷତି କିମ୍ବା ହାନି ହେବା ସମ୍ଭବ; ଏହା ମିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହେଇପାରେ, ସାମ୍ଞ୍ଜସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଧନ ହାନି। ବିଭେଦ କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତି ହେଲେ, ତେବେ ଅବହେଳା ଉପାୟ ନେବା ଉଚିତ— ‘ସେ ମୋତେ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ।’ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କିଛି କରିପାରିବି ନାହିଁ; ଏପରି ହେଲେ ଅବହେଳା ଉପାୟ ନେବା ଉଚିତ। ଯଦି ଶତ୍ରୁ ଅପମାନ ଓ କ୍ଷତି କରେ, ତେବେ ରାଜା ତାଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ଚଳନା ଉପାୟ କହିବି— ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଓ ମିଥ୍ୟା କଥା ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁ ଶିବିରକୁ ଉତ୍କଣ୍ଠା କରିବା। ବଡ଼ ପକ୍ଷୀର ପୁଛରେ ଅଗ୍ନିଶଳା ଲଗାଇ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ତେବେ ଅଗ୍ନି ତଳକୁ ଝରିବା ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କର। ଏଭଳି ଅନେକ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଚତୁର୍ୟ ଓ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଉତ୍କଣ୍ଠା କରାଯିବ। ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କରିଥିବା ତପସ୍ବୀମାନେ ଶତ୍ରୁ ନାଶ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ଏହିପରି ରାଜା ଭୂମି ଜୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ହେଲେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଅଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ନିଜ ପକ୍ଷରେ ଦେବତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଘୋଷଣା କରିବା ଓ ଶତ୍ରୁ ପକ୍ଷରେ ‘ତାଙ୍କର ସେନା ଆସିଛି, ଭୟ ଛାଡ଼ି ଆକ୍ରମଣ କର’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ। ଯୁଦ୍ଧ ଆସିଲେ, ‘ଅନ୍ୟମାନେ ସବୁ ହାରିଗଲେ’ ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ; ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କରିବା ଓ ଶତ୍ରୁ ମୃତ ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ। ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ରାଜା ଯୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା ଦରକାର; ଏବେ ମୁଁ ମାୟା କଳା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି— ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦେଖାଇବା। ଚତୁର୍ବିଧ ସେନା, ମିତ୍ର ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦେଖାଇବା, ଏବଂ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଉପରେ ରକ୍ତବୃଷ୍ଟି ଘଟାଇବା ଉଚିତ। ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର କଟା ମୁଣ୍ଡ ରାଜମହଳ ଦ୍ୱାରରେ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ। ଏବେ ଛଅ ପ୍ରକାର ନୀତି ବିଶେଷ କରି ମିତ୍ରତା ଓ ବିରୋଧ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ମିତ୍ରତା, ବିରୋଧ, ଯାତ୍ରା, ଅବସ୍ଥାନ, ବିଭେଦ ଓ ସନ୍ଦେହ— ଏହି ଛଅ ଉପାୟ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ କହିଛନ୍ତି। ମିତ୍ରତା ହେଉଛି ଚୁକ୍ତି, ବିରୋଧ ହେଉଛି ଦ୍ୱେଷ, ଶତ୍ରୁ ଜୟ ଇଚ୍ଛା ଯାତ୍ରା ରୂପେ ଜଣାଯାଏ। ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ନିଜ ଦେଶରେ ରହିବାକୁ ଅବସ୍ଥାନ କୁହାଯାଏ; ଅର୍ଧ ସେନା ନେଇ ଯିବାକୁ ବିଭେଦ କୁହାଯାଏ। ମଧ୍ୟସ୍ଥ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ଦଳର ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ଶରଣ କୁହାଯାଏ; ସମାନ କିମ୍ବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସହିତ ମିତ୍ରତା କରିବା ଉଚିତ। ଦୁର୍ବଳ ରାଜା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସହିତ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ତଥାପି ଶୁଦ୍ଧ ମିତ୍ର ଥିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଉଚିତ। ଯଦି ରାଜା ଅବସ୍ଥାନରେ ରହି ଶତ୍ରୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଘ୍ନ କରିପାରିବେ, ତେବେ ଏହିପରି କରିବା ଉଚିତ; ଅଶୁଦ୍ଧ ମିତ୍ର ଥିଲେ ବିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଅଶୁଦ୍ଧ ମିତ୍ର ସହିତ ଥିଲେ ବିଭେଦ ନୀତି ଅନୁସରିବା ଉଚିତ; ଯଦି ରାଜା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମିତ ହୁଏ, ତେବେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏଠି ଶରଣ ଉପାୟ ଉତ୍ତମ; ଯାତ୍ରା ଉପାୟରେ ଅଧିକ କ୍ଷତି, ବ୍ୟୟ ଓ କଷ୍ଟ ହୁଏ। ବହୁତ ଲାଭ ମିଳିଲେ ଏହିପରି ଉପାୟ ନେବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତି ହାରାଇଲେ ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ— “ମୁଁ ଏବେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତିଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ରାତିର ଦୁଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବାକୀ ରହିଲେ ରାଜା ଶୟନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ବାଦ୍ୟ, ଗାୟକ ଓ ଗାନର ସ୍ୱରରେ ରାଜା ତାଙ୍କର ଲୋକ ନୁହଁ, ଏମିତି ଚୁପ୍ଚାପ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିବେ। ଏହାପରେ ଆୟ-ବ୍ୟୟ ଖବର ଶୁଣିବେ, ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ନିଜ ଶରୀର କ୍ଷୁଦ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ସରେଇ ଦ୍ରବ୍ୟାଗାରକୁ ଯିବେ। ପ୍ରଥମେ ଦନ୍ତମାଝି ହେବେ, ନହାଇବେ, ତାପରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ କରିବେ, ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଜପ କରି ପୂଜା କରିବେ। ପବିତ୍ର ହୋମ କରିବେ, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଜଳ ଦେବେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆଶୀର୍ବାଦ ସହିତ ସୁଵର୍ଣ୍ଣ ଗାଈ ଦାନ କରିବେ। ଶୂଭ୍ର ବେଶଧାରୀ ଓ ଭୂଷିତ ହେଇ ସୁଵର୍ଣ୍ଣ ଆଇନାରେ ମୁହଁ ଦେଖିବେ, ଏହି ଦିନର ଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଶୁଣିବେ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଔଷଧ ଗ୍ରହଣ କରିବେ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ; ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ ସଭାକୁ ଯିବେ।