ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଜନୀତି ଓ ଯୁଦ୍ଧକଳା ବିଷୟରେ ଗଭୀର ଚର୍ଚ୍ଚା ଚାଲିଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଜ୍ୟୋତିଷ ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଉପରେ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଶନି ଗ୍ରହ ଅଧିନେ ଏଗାରୋଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଲଗ୍ନ, ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ରେ ବା ସମ୍ମୁଖ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖି ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ବିଜୟ ଲାଗି ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍। ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଲୋଚନା ପରେ ରାଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା କିପରି କରିବା ଯାଉଛି, ତାହା ବି ଖୋଲାସା କରାଯିବ। ଏଠାରେ ରାଜ୍ୟର ସାତଟି ଅଙ୍ଗ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି—ରାଜା, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଦୁର୍ଗ, କୋଷ, ଦଣ୍ଡ, ମିତ୍ର ଓ ଦେଶ। ଏହି ସାତଟି ଅଙ୍ଗକୁ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର, ଓ ସମସ୍ତ ଚକ୍ରରେ ବୃଦ୍ଧି ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ ଚକ୍ର ହେଉଛି ନିଜ ଚକ୍ର, ପଡ଼ୋଶୀ ରାଜାମାନେ ଏହାର ଶତ୍ରୁ ଓ ଏହି ଚକ୍ରର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ। ଯେଉଁ ମିତ୍ର ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛି, ସେ ହେଉଛି ମିତ୍ର, ତା’ପରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କର ମିତ୍ର, ତାପରେ ମିତ୍ରଙ୍କର ମିତ୍ର, ଏବଂ ତା’ପରେ ମିତ୍ରଙ୍କର ମିତ୍ରଙ୍କର ଶତ୍ରୁ। ଏହି ପ୍ରକାର ଚକ୍ର ବିବରଣୀ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଆଉ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ଯୋଗ ହୋଇଛି—ପଛରୁ ଆକ୍ରମଣକାରୀ (rear-grasper) ଓ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା (outcry)। ଏହି ପରେ ଆଉ ଏକ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଚିତ୍କାରର ସାର (essence of the outcry) କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଜଣେ ବିଜୟ ଚାହାଁଛନ୍ତି, ଶତ୍ରୁ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ବା ମୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏହି ଚକ୍ର ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। ତଥାପି, ଏଠି କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତତା ନାହିଁ, କାରଣ ଯିଏ ସମ୍ଭବତଃ ରୋକିପାରିବା ବା ଅନୁଗ୍ରହ କରିପାରିବା, ସେ ହେଉଛି ମଧ୍ୟସ୍ଥ। ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରୋକିପାରିବା ବା ଅନୁଗ୍ରହ କରିପାରିବା, ସେ ହେଉଛି ଉଦାସୀନ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୃଥିବୀର ଭୂପତି। କେହି କାହାର ଶତ୍ରୁ ବା ମିତ୍ର ତାଙ୍କ ମନର ଦ୍ୱେଷ ବା ମୌତ୍ରି ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଏହି ତୋମର ଦ୍ୱାଦଶ ରାଜା ନିଆଁ ଚକ୍ର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ଏଠି ତିନି ପ୍ରକାର ଶତ୍ରୁ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି—ବଂଶଜ, ସାମ୍ନାସାମ୍ନି, ଓ କୃତ୍ରିମ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବଂଶଜ ଶତ୍ରୁ ସବୁଠାରୁ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଦୁର୍ଜୟ। ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଶତ୍ରୁକୁ ମୁଁ କୃତ୍ରିମ ମାନେ, ପଛରୁ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କର ମିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ପଛରୁ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ଓ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ବିବେକ ଓ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରାଚୀନମାନେ ମିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବାକୁ ସ୍ତୁତି କରିଛନ୍ତି। ନିକଟତା ଦ୍ୱାରା ମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ହେଇଯାଏ, ତେଣୁ ଯିଏ ଶତ୍ରୁ ଜିତିବାକୁ ଚାହେଁ, ସେ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ସମ୍ପର୍କ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଦେବା ଉଚିତ୍। ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁକୁ ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଯେପରି ଲୋକ ଭୟଭୀତ ନ ହେଉନ୍ତି ଓ ଭରସା ରହିପାରିବ। ଏହିପରେ ପୁଷ୍କର କହିଲେ, “ମୁଁ ମିଳନ, ଭେଦ, ଦାନ ଓ ଦଣ୍ଡ ବିଷୟରେ କୁହିଛି; ନିଜ ଦେଶରେ ଦଣ୍ଡ ବ୍ୟବହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ କଲି, ବର୍ତ୍ତମାନ ପରଦେଶରେ ଦଣ୍ଡ ବିଷୟରେ କୁହିବି।” ଦଣ୍ଡ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଖୋଲା ଓ ଗୁପ୍ତ। ଯେପରି ଲୁଟ, ଗ୍ରାମ ଧ୍ୱଂସ, ଫସଲ ନାଷ୍ଟ କରିବା, ଅଗ୍ନି ଲଗାଇବା ଇତ୍ୟାଦି। ଖୋଲା ଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ, ଅଗ୍ନି, ଏକାଧିକ ଉପାୟରେ ହତ୍ୟା, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଜଳାଧାରା ଦୂଷିତ କରିବା ଆଦି ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଦଣ୍ଡ ପ୍ରୟୋଗ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏବେ ଭାର୍ଗବ, ଅବହେଳା ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାବେ—‘ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ’, ଯଦି କୌଣସି କ୍ଷତି ବା ହାନି ହୁଏ, ଏହା ମିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ। ଏଠି ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥା ଲାଭ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଧନ ହାନି ହୋଇପାରେ। ଯଦି ଭେଦ ବା ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତି ହୁଏ, ତେବେ ଅବହେଳା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍—‘ସେ ମୋତେ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ।’ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି କିଛି କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅବହେଳା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ଶତ୍ରୁ ଅପମାନିତ ଓ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ରାଜା ତାଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ ନିବାହ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏବେ ମୁଁ ଚତୁର୍ଯ୍ୟ କଳା ବିଷୟରେ କହିବି—ଅପଶକୁନ ଓ ମିଥ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁ ଶିବିରରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବା। ବଡ଼ ପକ୍ଷୀର ପଛରେ ବଡ଼ ଅଗ୍ନିଶଳା ଲଗାଇ ଛାଡ଼ିବା, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ପଡ଼ିବାର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯିବ। ଏପରି ଅନେକ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଇ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ଆଣିପାରିବା। ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ତପସ୍ବୀମାନେ ଶତ୍ରୁ ନାଶ ଘୋଷଣା କରିପାରନ୍ତି; ଏପରି ରାଜା ଯେଉଁଠି ପୃଥିବୀ ଜିତିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟଭୀତ ହେବେ। ନିଜ ପକ୍ଷରେ ଦେବତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଘୋଷଣା କରିବା ଏବଂ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷରେ—‘ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଆସିଛି, ଭୟ ଛାଡ଼ି ଆକ୍ରମଣ କର’—ଏପରି କୁହିବା। ଯୁଦ୍ଧ ଆସିଲେ, ‘ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ହାରିଛନ୍ତି’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିବା ଓ ଶତ୍ରୁ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଦେବତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜ ହୋଇ ରାଜା ଯୁଦ୍ଧ ଲାଗି ତିଆରି ହେଉଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ମାୟା ଶିଳ୍ପ ବିଷୟରେ କହିବି—ଯଥାସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦେଖାଇବା। ରାଜା ନିଜର ଚତୁର୍ଯ୍ୟ ସେନା, ମିତ୍ରମାନେ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ୍। ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ରକ୍ତବର୍ଷା ଘଟାଇବା ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କର କଟା ମୁଣ୍ଡ ରାଜପାଳିସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ୍। ଏବେ ମୁଁ ସାର୍ବଜନୀନ ରାଜନୈତିକ ନୀତି—ଷଡ୍ଗୁଣ ବିଷୟରେ କହିବି, ବିଶେଷକରି ମିତ୍ରତା ଓ ବିରୋଧ। ମିତ୍ରତା, ବିରୋଧ, ଯାତ୍ରା, ଅବସ୍ଥାନ, ଭେଦ ଓ ସନ୍ଦେହ—ଏହିଛି ଷଡ୍ଗୁଣୀ ନୀତି। ମିତ୍ରତାକୁ ଚୁକ୍ତି, ବିରୋଧକୁ ଦ୍ୱେଷ, ଶତ୍ରୁ ଜିତିବା ଇଚ୍ଛାକୁ ଯାତ୍ରା କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱେଷ ସମୟରେ ନିଜ ଦେଶରେ ରହିବାକୁ ଅବସ୍ଥାନ; ଅର୍ଦ୍ଧ ସେନା ନେଇ ଯିବାକୁ ଭେଦ କୁହାଯାଏ।