ଏକ ସମୟର କଥା, ପୁଷ୍କର ଋଷି ରାମଙ୍କୁ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ, ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଯାତ୍ରା ଓ ରାଜଧର୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ବିବେଚନା କରୁଥିଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ଦିନରେ ଚଳାଣ କରୁଥିବା ଜନ୍ତୁମାନେ—ଖଞ୍ଜରିତ, ଦାତ୍ୟୂହ, ଜଙ୍ଗଲୀ ଶୁଆ, ଜୀବ-କୁକୁଟ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ସାରଙ୍ଗ—ଏମାନେ ଦିନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପ୍ରାଣୀ ବୋଲି କହିଲେ। ତାପରେ ରାତିରେ ଚଳାଣ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ—ବାଗୁର୍ୟୁ, ପାଣ୍ଡା, ଶରଭ, କଉ, ଖରଗୋଶ, କଚ୍ଛପ, କେଶରା, ପିଙ୍ଗଳା—ଏମାନେ ରାତିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପ୍ରାଣୀ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଲେ। ଅଗ୍ରଗତିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ହଂସ, ହରିଣ, ବିଲେଇ, ନେଉ, ଭାଲୁ, ସାପ, ଭେଡ଼ିଆ, ସିଂହ, ବାଘ, ଉଠ, ଗ୍ରାମ ଶୁଆ, ଏବଂ ମାନବ ଏହି ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇଟିରେ ଚଳାଣ କରିଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲା। ଶିକାରୀ କୁକୁର, ବଳଦ, ଶିଆଳ, ଭେଡ଼ିଆ, କୋଇଲ, କଉ, ଘୋଡ଼ା, କଉପୀନାଧାରୀ, ଚିପୁଡ଼ି—ଏମାନେ ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇଟିରେ ଚଳାଣ କରିଥିବା ପ୍ରାଣୀ ବୋଲି ଗଣନା ହେଲା। ଯେଉଁମାନେ ଦଳରେ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଚଳାଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇଥିବା ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ଯେଉଁମାନେ ପଛରେ ଭାର ବହନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆଣନ୍ତି ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଘରରୁ ଆସି ଦେଖିଲେ କାଉ ପ୍ରତିକୂଳ ଭାବେ ଚିତ୍କାର କରୁଛି, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅପମାନ କିମ୍ବା ଭୋଜନ ସମୟରେ ବିବାଦ ଆସିବା ଚିହ୍ନ; ଯଦି ଗାଡିରେ କାଉ ଦେଖାଯାଏ, ଦାହିନା କି ବାମ ଦିଗରେ ହେଉ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ; ମୟୂର ଅସମ୍ୱଦିତ ଭାବରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ ଚୋରି ହେବା ଚିହ୍ନ। ଯାତ୍ରାରେ ହରିଣ, ଭାଲୁ, ଶୁଆ, ଶିଆଳ, ବାଘ, ସିଂହ, ବିଲେଇ, ଗଧା ପ୍ରାଗ୍ଭାଗରେ ଦେଖାଯାଏ, ମୃତ୍ୟୁ ଆଣେ। ପ୍ରତିଲୋମ ପକ୍ଷୀ, ଖରା ଦ୍ରୁତ କଣ୍ଠ, ବାମ ଦିଗରେ କପିଞ୍ଜଳ, ଦାହିନାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀ ବିବେଚିତ। ତିତିରି ପକ୍ଷୀ ପଛରୁ ଦେଖିଲେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏନା, ଭାରାହ, ପୃଷତ ବାମ ଦିଗରୁ ଆସି ଦାହିନାକୁ ଯାଇଲେ ଶୁଭ। ପକ୍ଷୀ ଦାହିନାରୁ ଆସି ପରେ ବାମକୁ ଯିବା ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଶ୍ୟାମା, ନାଚ୍ଛୁ, ଶୂହ, ପିଙ୍ଗଳା, ଘର ଚିପୁଡ଼ି ଶୁଭ। ମହିଳା ଶୁଆ, ପରପୁଷ୍ଟା, ପୁନ୍ନାମାନା, ବାମ ଦିଗରୁ ଆସିଥିବା, ନାରୀ ନାମକ, ଭାସା, କାରୂଷ, କପିଶ୍ରୀ, କର୍ଣ୍ଣଚ୍ଛିତ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ। କପିଶ୍ରୀ, କର୍ଣ୍ଣ, ପିପ୍ୟୀକା, ରୁରୁ, ଏନା ଦାହିନାରୁ ଆସିଲେ ଶୁଭ; ବଳଦ, ସାପ, ଖରଗୋଶ, ଶୁଆ, ଚିପୁଡ଼ି ଉଲ୍ଲେଖ ଓ ଶୁଭ। ତେଣୁ, ବିପରୀତ ଦିଗରୁ କପି ବା ଭାଲୁ ଆସିଲେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଦୈନିକ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ଯାତ୍ରାରେ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଦିନରେ ଦେଖିବା ଫଳ ଦିନରେ ଘୋଷଣା ହେବା ଚାହିଁ; ମଦୋନ୍ମତ, ଭୋଜନ ଖୋଜୁଥିବା, ଯୁବା, ବିବାଦରେ ଆସକ୍ତ ପକ୍ଷୀ ଏପରି ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯିବା ଚିହ୍ନ। ପକ୍ଷୀ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସୀମାରେ ଭିତରେ ରହିଲେ ଫଳଶୂନ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଏକ, ଦୁଇ, ତିନି, ଚାରି ଥର ଚିତ୍କାର କଲେ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ପାଞ୍ଚ ବା ଛଅ ଥର ଚିତ୍କାର କଲେ ଫଳଶୂନ୍ୟ; ସାତ ଥର ଫଳଦାୟୀ, ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ହେଲେ ଫଳଶୂନ୍ୟ। ଏହା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ; ଗାଡିରେ ଭୟ; ଜ୍ୱାଳାନଳା ବା ସୂର୍ୟମୁଖୀ ପକ୍ଷୀ ଭୟ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଉତ୍ତମ ସ୍ଥାନରେ ହରିଣ ପ୍ରଥମେ ଦେଖିଲେ ଏକ ବର୍ଷ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଅଶୁଭ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ। ଏହି ଦିନରେ ଏପରି ହରିଣ ଦେଖିଲେ ବର୍ଷର ଫଳ ନିଜ ପ୍ରକାର ମିଳିଥାଏ। ଏଉଁପରି ଚିହ୍ନ ଦେଖି ଯାତ୍ରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାର ଶାସ୍ତ୍ର ରହିଛି। ଏହି ପରେ ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ଯଦି ଅନେକ କାଉ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାସ୍ତା ଦ୍ୱାରା ନଗରକୁ ଆସିବା ଦେଖିଲେ ଏବଂ ସେ ରାସ୍ତା ବନ୍ଦ ହେଇଯାଏ, ତାହାର ଅର୍ଥ ନଗର ଦଳିତ ହେବା। ଯଦି କାଉ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ବାମ ଦିଗରେ ଡରିବା, ଉତ୍କଳିତ ହେଇ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଚିତ୍କାର କରେ, ତେଣୁ ବଡ଼ ଭୟ ଆସିବା ଚିହ୍ନ। ଏହି କାଉ ଛାୟା, ଅଙ୍ଗ, ଗାଡି, ଜୁତା, ଛତା, ବସ୍ତ୍ର ଆଦିକୁ ଚିଂଡ଼ିବା ମୃତ୍ୟୁ ଆଣେ; କିନ୍ତୁ ଇଚ୍ଛିତ କାମ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କଲେ ଶୁଭ। ଯଦି କାଉ ଦ୍ବାରକୁ ଘୂରିବା, କିମ୍ବା ଘରକୁ ଲାଲ ବା ଜଳିଥିବା ବସ୍ତୁ ଛାଡ଼ିଲେ ଅଗ୍ନି ଆଣେ; ଲାଲ ବସ୍ତୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖିଲେ କାରାଗାର ଆଣେ; ହଳଦି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୂପା ବସ୍ତୁ ଆଣିଲେ ଲାଭ; ଏହି ବସ୍ତୁ ଉଠାଇ ନେଲେ ହାରାଇବା। ସାମ୍ନାରେ ଧନ ମିଳିଲେ ଲାଭ; କାଉ କଚ୍ଚା ମାଂସ ଉଲ୍ଟିଲେ ଭୂମି ଲାଭ; ମାଟି ଛାଡ଼ିଲେ ଭୂମି ଲାଭ; ମଣି ଦେଲେ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ। ଯାତ୍ରୀ ପାଇଁ ଶୁଭ କାଉ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସଫଳତା ଆଣେ; ଅଶୁଭ କାଉ ଭୟ ଏବଂ ବିଫଳତା। ସାମ୍ନାରେ ଚିତ୍କାର କରି ଆସିଲେ ଯାତ୍ରାରେ ବାଧା ଦେଇଥାଏ; ବାମ କାଉ ଶୁଭ, ଦାହିନା କାଉ ହାରାଇବା; ବାମ କାଉ ଠିକ୍ ଦିଗରେ ଯିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଧ୍ୟ ଠିକ୍, ବାମ ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଯିବା ବାଧା। ଘରକୁ ଇଚ୍ଛିତ କାମ ପାଇଁ କାଉ ଆସିଲେ ସେ କାମ ପୂରଣ ହେବା। ସୂର୍ୟ ଦିଗରେ ଏକ ପା ଉପରେ ଦାଡ଼ି ରହିଲେ ଭୟ; ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ ରହିଲେ ବଡ଼ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ; କାଉ ତୁଷାର ଉପରେ ଅଶୁଭ, କିନ୍ତୁ ମାଟି ସହିତ ଶୁଭ। ମୁଁହ ଅନ୍ତ୍ର ଭରିଲେ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ। ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ କାଉ ପରି ଚିହ୍ନିତ। ଶିଆଳ ଶିବିରର ବାମ ପାଖରେ ଦାଡ଼ିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ନାଶ ଆଣେ। ରାଜାଙ୍କ ଘର, ଦ୍ୱାର, ଘର ଭିତରେ କୁକୁର ଭୂଁ ଭୂଁ କଲେ ମାଳିକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଆଣେ। ବାମ ପାଖ ଶୁଘିଲେ ସଫଳତା, ଦାହିନା ପାଖ ଶୁଘିଲେ ଭୟ; ଦାହିନା ହାତରେ ଶୁଘିଲେ ଯାତ୍ରା ବାଧା; ଯାତ୍ରୀ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ ବାଧା; ରାସ୍ତା ଅଟକାଇଲେ ଚୋର। ମୁଁହ ହାଡ଼ ବା ଦଉଡ଼ି ଭରିଲେ ହାରାଇବା; ମୁଁହ ଜୁତା ଭରିଲେ ଶୁଭ; ମୁଁହ ମାଂସ ଭରିଲେ ଶୁଭ; ଅଶୁଭ ବସ୍ତୁ ବା କେଶ ଭରିଲେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ସାମ୍ନାରେ ପିଶାବ କଲେ ଭୟ; ପିଶାବ କରି ଚାଲିଗଲେ ଶୁଭ; ଭଲ ସ୍ଥାନ ବା ଗଛକୁ ଗଲେ ଶୁଭ; ଶୁଭ ବସ୍ତୁକୁ ଗଲେ ସଫଳତା। ଶିଆଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ କୁକୁର ପରି; କାରଣ ବିନା ହୁଁ କଲେ ମାଳିକଙ୍କୁ ଭୟ; ରାତିରେ ଅଜଣା ହୁଁ କଲେ ଭୟ ବା ମୃତ୍ୟୁ। ବଳଦ ରାତିରେ ହୁଁ କଲେ ମାଳିକ ପାଇଁ ଶୁଭ; ବଳଦ ଛାଡ଼ିଲେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଜୟ।