ଏକ ଦିନ, ପୁଷ୍କର ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଶୁଣ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନରେ ବ୍ୟବହୃତ ଯୋଜନା ସାତଟି—ସମ୍ଧି, ଦାନ, ଭେଦ, ଦଣ୍ଡ, ଉପାୟ, ଅବହେଳା ଓ ମାୟା। ସମ୍ଧି ଦୁଇପ୍ରକାର—ସତ୍ୟ ଓ ଅବିରତ। ଏହାରୁ, ଅସତ୍ୟ ସମ୍ଧି କେବଳ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିବାକୁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତମ କୁଳର, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଧର୍ମପରାୟଣ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ସମ୍ଧି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହି ସତ୍ୟ ସମ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦେବ-ଦାନବ ମଧ୍ୟ ବଶୀଭୂତ ହୁଏ; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟର ଉପକାର ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି। ରାଜା ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଭୟ ହେଉଛନ୍ତି, ସେହି ଦୋଷକୁ ଦେଖାଇ ଆଶା ଦେବା ଉଚିତ; ଏହି ଉପାୟରେ ବାହାର ଲୋକଙ୍କୁ ଭେଦ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ପରିବାରରେ ଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସତର୍କ ରହିବା ଦରକାର। ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି ଏହିପରି ଉପାୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଲେ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ ହୁଏ। ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଉପାୟ ହେଉଛି ଦାନ; ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଜଗତର ଉପଭୋଗ ହୁଏ। ଦାନ ଦ୍ୱାରା କେହି ବଶୀଭୂତ ହେବାରୁ ବଞ୍ଚି ନାହିଁ। ଦାନ ଦେଇଥିବା ଲୋକ ଏକତ୍ରିତ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଭାଜିତ କରିପାରିବେ; ତିନି ଉପାୟରେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ଯାହା, ସେହି ଦଣ୍ଡ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ କରିପାରିବେ। ସବୁ କିଛି ଦଣ୍ଡ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଦଣ୍ଡ ଅନୁଚିତ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ ସବୁ କିଛି ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ରାଜା ଯଦି ଦୋଷୀକୁ ଦଣ୍ଡ ନାହିଁ ଦେଉଛନ୍ତି କିମ୍ବା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଦେଇଛନ୍ତି, ତେବେ ସେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଦେବ, ଦାନବ, ନାଗ, ମାନବ, ସିଦ୍ଧ, ଭୂତ, ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ନ ରଖିଲେ ସୀମା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିବେ। ଯେଉଁ ରାଜା ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଲୋକଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ଦଣ୍ଡ’ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି। ରାଜା ତାଙ୍କ ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦ୍ୱିତୀୟ, ତାଙ୍କ ଦେଖାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଜଗତକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଚର ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ପବନ ପରି; ଦୋଷ ଦମନ କରି, ସେ ବୈବସ୍ବତ ପରି ହୁଅନ୍ତି। ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତିକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ସେ ଅଗ୍ନି ପରି; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ ସେ ଧନର ମାଲିକ। ଧନ ଧାରା ଦେଇ ସେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଭିତରେ ବରୁଣ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଧୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରି, ସେ ପର୍ଜନ୍ୟ ପରି ହୁଅନ୍ତି। ପୁଷ୍କର ଏହା ପରେ କହିଲେ, “ଏବେ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ବିଷୟରେ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ପାରିବେ। ତିନି ଯବ ଦାଣା ଏକ କୃଷ୍ଣଳା ସମାନ, ପାଞ୍ଚ କୃଷ୍ଣଳା ଏକ ମାଷା ହୁଏ। ସାଠି କୃଷ୍ଣଳା ଅର୍ଦ୍ଧ କର୍ଷା ହୁଏ, ଏବଂ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୋଳ ମାଷା ସମାନ। ଚାରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଏକ ନିଷ୍କ, ଦଶ ନିଷ୍କ ଏକ ଧରଣା; ଏହି ମାପ କପର, ଚାନ୍ଦି ଓ ସୁନା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।” “ମଧ୍ୟମ ଦଣ୍ଡ ପାଞ୍ଚ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଣ୍ଡ ହଜାର। ଯଦି କିଞ୍ଚିତ୍ ଚୋରି ହେଉଛି ଏବଂ ଭୋଗୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଛନ୍ତି, ରାଜା ତାହା ଫେରାଇ ଦେଇଥିଲେ ଯଥାଯଥ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜଣେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା କିମ୍ବା ବିପରୀତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖିଥିବେ, ସେ ତିନିଗୁଣା ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ; ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷୀ ଦେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ। ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଶାନ୍ତର କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଖାଦ୍ୟ ନିବାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଜମା ଦୁରୁପଯୋଗ କରିଥିବେ ସେ ଜମାର ମୂଲ୍ୟ ପରି ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ନୀତି ପୋଷାକ ଓ ଏହା ସମାନ ଜିନିଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଜମା ନଷ୍ଟ କରିବା କିମ୍ବା ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଜମା ହେଉନଥିଲେ ତାହା ଚାହିଁଥିବେ, ଦୁଇଜଣେ ଚୋର ପରି ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କୁ ଦୁଇଗୁଣା ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ଅଜ୍ଞାନରେ ବିକ୍ରି କଲେ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ। ଜଣେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଲୋକ ଜାଣି ସୁନି କିଛି କରିଲେ, ସେ ଚୋର ପରି ଦଣ୍ଡ ଦେଉଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜଣେ ଶିଳ୍ପ ନିମନ୍ତେ ଦାମ ନେଇ ଶିଳ୍ପ ଦେଇନାହିଁ, ସେ ଦଣ୍ଡ ଯୋଗ୍ୟ। ଯେଉଁ ଚକ୍ରୀକୁ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ତାହା ପରିମାଣରେ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ କିଞ୍ଚିତ୍ କିଣିବା ବା ବିକ୍ରି କରି ପଛରେ ପଶ୍ଚାତାପ କଲେ, ଦଶ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ମାଲିକ ଫେରାଇ ଦେଇପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ଦଶ ଦିନ ପରେ ଫେରାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏକ କନ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ହସ୍ତାନ୍ତର ହୋଇନାହିଁ, ଦାତା ଆଉ ଜଣେକୁ ଦେଇଦେଲେ, ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଶ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସତ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ କଥା ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଉପକାର ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ଠାରେ ଲୋଭୀ ବ୍ୟବସାୟୀ ଛଉଶ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ; ଏକ ଗୋପାଳକ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଦାମ ନେଇ ଅର୍ଧ ଧନୁ ଦେଇନାହିଁ, ସେ ଦଣ୍ଡ ଯୋଗ୍ୟ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଏକ ଶତ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା ରକ୍ଷା କରିନାହିଁ ହେଲେ ସୁନା ଦେବା ଉଚିତ। ଏକ ଶତ ଧନୁ ଏକ ଗ୍ରାମର ସୀମା। ସହର ପାଇଁ ଏହାର ଦୁଇଗୁଣା ବା ତିନିଗୁଣା ହେବା ଉଚିତ; ଏହି ମାମଲାରେ ଉଟବାଲା ଉତ୍ପାଦନ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅରକ୍ଷିତ କ୍ଷେତ୍ରର ଧାନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦଣ୍ଡ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜଣେ ଘର, ଉଦ୍ୟାନ, କ୍ଷେତ୍ର ଭୟ ଦେଇ ଦখଳ କରିଥିବେ, ତାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚଶ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ, ଅଜ୍ଞାନରେ କଲେ ଦୁଇଶ। ସମସ୍ତ ଯେଉଁ ଲୋକ ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରିଥିବେ, ପ୍ରଥମ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ। ଏକ କ୍ଷତ୍ରୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ ଏକ ଶତ ଦଣ୍ଡ; ବୈଶ୍ୟ ଦୁଇଶ ଦଣ୍ଡ, ଶୂଦ୍ର ଶାରୀରିକ ଦଣ୍ଡ ଯୋଗ୍ୟ। ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ଷତ୍ରୀୟଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ ପଞ୍ଚାଶ ଦଣ୍ଡ; ବୈଶ୍ୟ ପାଇଁ ଅର୍ଦ୍ଧ, ଶୂଦ୍ର ପାଇଁ ଦ୍ୱାଦଶ। ବୈଶ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରୀୟଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ ପ୍ରଥମ ଦଣ୍ଡ; ଶୂଦ୍ର କ୍ଷତ୍ରୀୟଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ ତାଙ୍କ ଜିଭ କାଟିଦେବା ଉଚିତ। ଶୂଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଶିଖାଇଲେ ଦଣ୍ଡ ଯୋଗ୍ୟ; ଯେଉଁ ଜଣେ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ଦେଖିବା ବିଷୟରେ ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷୀ ଦେଇଥିବେ, ସେ ଦ୍ୱିଗୁଣା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ କଥା କହି ଅପବାଦ କରିଥିବେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ; ଯଦି ଅବଧାନ ଅଭାବ କିମ୍ବା ପ୍ରେମରୁ କରିଥିବେ, ତେବେ ଅର୍ଦ୍ଧ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ।