ଏକ ରାଜାଙ୍କ ପାଳନ ନିମିତ୍ତେ ପୁଷ୍କର ଏପରି କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ରାଜା ଜଣେ ଦେହରେ ମୟୂର ପରି ଦକ୍ଷ ଦେଖାଯିବା, ଭକ୍ତିରେ କୁକୁର ପରି ଦୃଢ଼ ରହିବା, ଓ ଭାଷାରେ କୋଇଲି ପରି ମଧୁର ହେବା ଉଚିତ। ସେ ସଦା କାଉ ପରି ସଚେତନ ରହିବା, ଅଜଣା ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରିବା ଓ ପୂର୍ବରୁ ଯାଞ୍ଚ ନ କରାଯିବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶୟନରେ ହାତ ନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ସେ ଅଜଣା ନାରୀଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଅଜଣା ନୌକାରେ ଚଢ଼ିବା ମିଶ୍ର ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେ କି ରାଜା ଅବିଚାର କରି କାମ କରେ, ସେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଓ ଜୀବନ ଦୁହିଁକୁ ହରାଇ ଦିଏ। ଯେପରି ଏକ ଛୋଟ ଛାଣ୍ଡ ଏକ ସମୟରେ ବୃହତ୍ ହେଇ କାମ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, ଏପରି ଭଲ ଭାବରେ ଲାଳିତ ରାଜ୍ୟ କ୍ରମେ କ୍ରିୟାକ୍ଷମ ହୁଏ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୈବ ଓ ପୁରୁଷକାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଏଥିରେ ଦୈବ ବିଚାର କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟ ପୁରୁଷର ଉଦ୍ୟମରେ ଅଟୁଟ୍ ରହିଥାଏ। ପୁଷ୍କର ଏହିପରି କହିଲେ—“ଦୈବ ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେ ନିଜର ପୂର୍ବ ଶରୀରର କର୍ମ ଅଟୁଟ୍ ଅବସ୍ଥା; ଏହି କାରଣରୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଏହି ଜଗତରେ ପୁରୁଷ ଉଦ୍ୟମ ଉତ୍ତମ। ଦୈବ ବିପରୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଜୟ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବ କଲ୍ୟାଣମୟ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ୟମ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଫଳତା ହୁଏ। ପୁରୁଷ ଉଦ୍ୟମ ଦୈବର ଧନ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ ଫଳ ଦିଏ; ଦୈବ ଓ ଉଦ୍ୟମ ଦୁଇଁରେ ମିଶି ମନୁଷ୍ୟ ଫଳ ପାଏ। ଯେପରି ଫସଲ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ବର୍ଷା ଯୋଗେ ଫଳ ଦିଏ, ଏପରି ମନୁଷ୍ୟ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଉଚିତ୍, ଅଳସ ହେବା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଦୈବ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୁଏ; ସମ୍ମିଳନ, ଦାନ, ଭିନ୍ନତା ଓ ଦଣ୍ଡ—ଏହି ଚାରି ମୁଖ୍ୟ ଉପାୟ। ଶୁଣ, ଉପାୟ ସାତଟି—ସମ୍ମିଳନ, ଦାନ, ଭିନ୍ନତା, ଦଣ୍ଡ, ଚତୁର୍ୟ, ଅନାବଶ୍ୟକତା ଓ ମାୟା; ସମ୍ମିଳନ ଦୁଇପ୍ରକାର—ସତ୍ୟ ଓ ଅବିରତ। ଏହି ଉପାୟ ମଧ୍ୟରୁ, ଅସତ୍ୟ ସମ୍ମିଳନ କେବଳ ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ଦମନ କରିବାକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତମ ବଂଶୀୟ, ଧାର୍ମିକ, ଦୃଢ଼ ଓ ସଂଯମୀ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ— ସତ୍ୟ ସମ୍ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଜିତିଯାଏ; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟର ଉପକାରିତା ବିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଆଶା ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ୍; ଏହି ଉପାୟରେ ବାହାର ଲୋକଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ କରାଯିବା, କିନ୍ତୁ ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଉଥିବାକୁ ସାବଧାନ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ। ନିଜ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଲୋକଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଶତ୍ରୁକୁ ଜୟ କରାଯିବା। ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ଉପାୟ ହେଉଛି ଦାନ; ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଜଗତର ଉପଭୋଗ ହୁଏ। ଦାନ ଦ୍ୱାରା କେହି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା ନାହିଁ। କେବଳ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏକତା ରଖିଥିବା ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଭିନ୍ନ କରାଯିବା; ତିନି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେ ଦଣ୍ଡ ଓ କ୍ରିୟାରେ ସଫଳ ହୁଏ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଦଣ୍ଡ ଭୁଲ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଲେ ସମସ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯେ ରାଜା ଦୋଷୀକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଦେଇଛି, ସେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଦେବ, ଦାନବ, ସର୍ପ, ମନୁଷ୍ୟ, ସିଦ୍ଧ, ପିଶାଚ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦଣ୍ଡ ନ ରଖିଲେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବେ। ଯେ ଅନିୟମିତଙ୍କୁ ନିୟମିତ କରେ, ଦଣ୍ଡ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ ଯାହାକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଦଣ୍ଡ ଓ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ଦଣ୍ଡ’ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି। ରାଜା ତାଙ୍କ ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖିବାକୁ କଷ୍ଟ, ତାଙ୍କ ରୂପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଜଗତକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଚର ଦ୍ୱାରା ସେ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ଏହିପରି ରାଜା ପବନ ପରି; ଦୋଷ ଦମନ କରିବାରେ ରାଜା ବୈବସ୍ବତ ପରି ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଦୁଷ୍ଟମନସ୍କୁ ଦଳିଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ଅଗ୍ନି ପରି; ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ଦାନ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ଧନର ଦେବତା ପରି। ଧନର ଧାରା ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଵରୁଣ ପରି; ସାହସ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ସେ ପର୍ଜନ୍ୟ ପରି ହୁଏ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—“ଏବେ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଏହିପରି ମାପ ଦେଖ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରାଜା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଏ। ତିନି ଯବ ଦାଣା ଏକ କୃଷ୍ଣଳା ହୁଏ, ପାଞ୍ଚ କୃଷ୍ଣଳା ଏକ ମାଷ; ଷାଠି କୃଷ୍ଣଳା ଅର୍ଦ୍ଧ କର୍ଷ ହୁଏ; ଏବଂ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୋଳ ମାଷ ହୁଏ। ଏକ ନିଷ୍କ ଚାରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଦଶ ନିଷ୍କ ଏକ ଧରଣ; କପର, ଚାନ୍ଦି ଓ ସୁନା ପାଇଁ ଏହି ମାପ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ମଧ୍ୟମ ଦଣ୍ଡ ପାଞ୍ଚ, ଉଚ୍ଚତମ ଦଣ୍ଡ ହଜାର; ଯଦି କେହି ଚୋରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚୋରି ହୋଇ ‘ମୁଁ ଚୋରି ହୋଇଛି’ କୁହନ୍ତି, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଇଥିଲେ ଦଣ୍ଡ ଦିଅ। ଯେ କେହି ମିଥ୍ୟା କୁହେ କିମ୍ବା ବିପରୀତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କଥା କୁହେ, ସେ ତିନିଗୁଣା ଦଣ୍ଡ ଦିଅ; ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷୀ ଦେଇଥିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଶନିକାଲ କରିବା, କିନ୍ତୁ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ବନ୍ଦ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ନିୟମ। ଯେ କେହି ଦେଉଥିବା ଜମା ଦୁରୁପଯୋଗ କରେ, ସେ ଜମାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂଲ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ଦିଅ। ଏହି ନିୟମ ପୋଶାକ ଓ ଏହିପରି ଜିନିଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ ହୁଏ; ନିୟମ କମି ଯାଏ ନାହିଁ। ଯେ କେହି ଜମା ନଷ୍ଟ କରେ କିମ୍ବା ନ ଦିଏ, ଦଣ୍ଡ ଦିଅ; ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତି ଅଜ୍ଞାନରେ ବିକ୍ରି କରିଲେ ଦୁଇ ଗୁଣା ଦଣ୍ଡ ଦିଅ। ଯେ ବିନା ଦୋଷ ଜଣେ ଜାଣିଶୁଣି କାମ କରେ, ସେ ଚୋର ପରି ଦଣ୍ଡ ଯୋଗ୍ୟ। ଯେ କେହି ଶିଳ୍ପ ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇ ତାହା ଦେଇନାହିଁ, ସେ ଦଣ୍ଡ ଯୋଗ୍ୟ। ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଦଣ୍ଡ ଦିଅ; କିମ୍ବା କିନିବା ବା ବିକ୍ରି କରି ପଛେ ପଶ୍ଚାତାପ କଲେ, ଦଶ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ମାଲିକ ଫେରାଇପାରିବା; ଦଶ ଦିନ ପରେ ତାହା ଫେରାଇବା ଅନୁଚିତ। ଏକ ଜନେ ଜନେ ଝିଅ ଦେଇ, କିନ୍ତୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିନାହିଁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନକୁ ଦେଇଦେଲେ ଦୁଇ ଶତ ଦଣ୍ଡ ଦିଅ; ଏହିପରି ଉଚ୍ଚତମ ଦଣ୍ଡ ଦିଅ। ସତ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ କଥାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଉପକାର ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ଏକ ଲୋଭୀ ବିକ୍ରେତା ଦଣ୍ଡ ଅର୍ଥ ଷଟ୍ ଶତ; ଏକ ଗ୍ରାମର ଗୋପାଳ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ନେଇ ଅର୍ଧ ଧନୁ ଦେଇନାହିଁ, ସେ ଦୋଷୀ।