ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ କିପରି ଶାସନ କରିବେ ଓ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଇବେ, ଏହି ବିଷୟରେ ପୁଷ୍କର ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ରାଜା ଚାହିଲେ ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରାମର୍ଶକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ୍। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପରାମର୍ଶକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଦରକାର, ଏହା ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଖୋଲିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ନ କେଉଁଠି ବିଶ୍ୱାସ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତିମ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏକ ଜଣ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେବା ଚାହିଁ। ଅନୁଶାସନ ନ ଥିଲେ ରାଜା ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଅନୁଶାସନ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ତିନି ବେଦ ଦ୍ୱାରା ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ଦଣ୍ଡ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖିବା ଦରକାର। ଏହା ସହିତ, ଅନ୍ୱେଷଣ ଶାସ୍ତ୍ର, ଧନ ଓ ଜୀବିକା ଉପାୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଲୋକରୁ ଶିଖିବା ଉଚିତ୍। ଯିଏ ନିଜେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେ ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସମ୍ମାନ ପାଇବା ଉଚିତ୍। ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ଧନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ, ଯାହା କେବେ ବିନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯୁଦ୍ଧରେ ପଛକୁ ନ ହଟିବା, ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଏହି ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ମ। ଏହା ସହିତ, ଦୁଃଖୀ, ଅସହାୟ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ବିଧବାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଓ ଜୀବିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ୍। ରାଜା ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରିବେ, ତପସ୍ବୀମାନେ ସମ୍ମାନ ପାଇବେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ ନାହିଁ, ତପସ୍ବୀମାନେ ଛାଡ଼ି। ଉଚ୍ଚତମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାର କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର, କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ପରି ଧୈର୍ୟ ରଖି ଚିନ୍ତା କରିବେ, ସିଂହ ପରି ସାହସ ଦେଖାଇବେ। ବଘ୍ର ପରି ଆକ୍ରମଣ କରିବେ, ଶଶକ ପରି ପଛକୁ ହଟିବେ, ଓ ଦୁଃସାହସିକ ଶୂକର ପରି ଦୃଢ଼ ଆଘାତ ଦେବେ। ମୟୂର ପରି ଚତୁର ରୂପ ଧାରଣ କରିବେ, କୁକୁର ପରି ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ କୋଇଲି ପରି ମଧୁର କଥା କହିବେ। କାଉଁ ପରି ସତର୍କ ରହିବେ, ଅଜଣା ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରିବେ, ଅପରୀକ୍ଷିତ ଖାଦ୍ୟ ବା ଶଯ୍ୟା କେବେ ଛୁଇଁବେ ନାହିଁ। ଅଜଣା ମହିଳାଙ୍କୁ ନିକଟ କରିବେ ନାହିଁ, ଅଜଣା ନୌକାରେ ଚଢ଼ିବେ ନାହିଁ; ଯିଏ ଅବିଚାର କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଓ ଜୀବନ ହରାଏ। ଯେପରି ଏକ ଛୁଆଁ ବଢ଼ି ଚାଷ କାମକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ଭଲ ଭାବରେ ପାଳିତ ରାଜ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ହୁଏ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାଗ୍ୟ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଭାଗ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ, ଯାହାକୁ ଭାଗ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ତାହା ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମର ଫଳ। ଏହି କାରଣରୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ପୁରୁଷାର୍ଥ ଏହି ଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଖରାପ ଭାଗ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଜୟ କରାଯାଇପାରେ; ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କେବେ କେବେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଚେଷ୍ଟା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ। ପୁରୁଷାର୍ଥ ଓ ଭାଗ୍ୟ ଦୁଇଁଠି ଏକାତ୍ମ ହେଲେ ଫଳ ଦିଏ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ଚେଷ୍ଟା ଦୁହିଁଠି ଲୋକର ଉନ୍ନତି ହୁଏ। ଯେପରି ବର୍ଷା ଓ ଚାଷ ଏକାତ୍ମ ହେଲେ ଫସଲ ହୁଏ, ତେଣୁ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ୍, ଆଳସ୍ୟ କିମ୍ବା କେବଳ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଭରସା କରି ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୁଏ—ସାମ, ଦାନ, ଭେଦ, ଦଣ୍ଡ ଏହି ଚାରିଟି ମୂଳ ଉପାୟ। ସାମ, ଦାନ, ଭେଦ, ଦଣ୍ଡ, ମାୟା, ଉଦାସୀନତା, ମୃଗମାର୍ଗ ଏହି ସାତ ଉପାୟ ଅଛି। ସାମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ସତ୍ୟ ଓ ଅନବିରତ। ଅସତ୍ୟ ସାମ କେବଳ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ନିବାରଣ ପାଇଁ, କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତମ ବଂଶଜ, ନୀତିବାନ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଏବଂ ସଂଯମୀଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ସାମ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦାନବମାନେ ଜିତାଯାନ୍ତି। ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଦୋଷର ଭୟ ଅଛି, ସେହି ଦୋଷକୁ ଦେଖାଇ ଆଶା ଦେବା ଉଚିତ୍। ବାହାର ଲୋକଙ୍କୁ ଏହି ଉପାୟରେ ଭେଦ କରିହେବ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସତର୍କ ରହିବା ଦରକାର। ଏପରି ଭାବରେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଶତ୍ରୁକୁ ଜିତିପାରିବେ। ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ ହେଉଛି ଦାନ; ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଁ ଲୋକର ଭୋଗ ମିଳେ। ଦାନ ଦ୍ୱାରା କେହି ଅଜୟ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଦାନ କରେ, ସେ ଏକତ୍ରିତ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିପାରେ; ତିନିଟି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ହୁଏ ନାହିଁ, ଦଣ୍ଡ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ସେହି କାମ କରିପାରେ। ସମସ୍ତ କିଛି ଦଣ୍ଡ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଦଣ୍ଡ ଭୁଲ ଦେଲେ ସବୁ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ ବା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ, ରାଜା ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଦେବ, ଦାନବ, ନାଗ, ମନୁଷ୍ୟ, ସିଦ୍ଧ, ପିଶାଚ, ପକ୍ଷୀ—ସମସ୍ତେ ଦଣ୍ଡ ନ ଥିଲେ ନିୟମ ଉଲଂଘନ କରିଥାନ୍ତେ। ଯିଏ ଅନିୟମିତଙ୍କୁ ନିୟମିତ କରନ୍ତି, ଅଦଣ୍ଡ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତି, ଏହି ନିୟମ ଓ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସେ ‘ଦଣ୍ଡ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ରାଜାଙ୍କ ତେଜ ଦେଖିବାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି କଠିନ, ତାଙ୍କ ରୂପ ଦେଖି ଜଗତ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି। ଗୁପ୍ତଚରମାନେ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହନ୍ତି, ତେଣୁ ବାୟୁ ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ। ଦୋଷ ଦମନ କଲେ ବୈବସ୍ୱତ ଯମ ପରି ହୁଅନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତିଙ୍କୁ ଦହନ କରନ୍ତି, ତେବେ ଅଗ୍ନି ପରି ହୁଅନ୍ତି; ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ କୁବେର ପରି ହୁଅନ୍ତି। ଧନ ଝରାଇବା ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଭିତରେ ବରୁଣ ଭାବରେ ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି; ସବୁ ଜଗତକୁ ଧୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କଲେ ପର୍ଜନ୍ୟ ପରି ହୁଅନ୍ତି। ପୁଷ୍କର ଏହିପରି କହିଲେ, "ମୁଁ ଏବେ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।" ତିନିଟି ଯବ ଏକ କୃଷ୍ଣଳା, ପାଞ୍ଚ କୃଷ୍ଣଳା ଏକ ମାଷ ହୁଏ। ସାଠି କୃଷ୍ଣଳା ଅର୍ଧ କର୍ଷ ହୁଏ, ଏବଂ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସୋଳ ମାଷ ହୁଏ। ଚାରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଏକ ନିଷ୍କ, ଦଶ ନିଷ୍କ ଏକ ଧରଣ ହୁଏ—ଏହା ତାମ୍ବା, ଚାଁଦି, ସୁନା ପାଇଁ ମାପ। ମଧ୍ୟମ ଦଣ୍ଡ ପାଞ୍ଚ, ଉଚ୍ଚତମ ଦଣ୍ଡ ହଜାର।