ଏକ ସମୟରେ ରାଜଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଗଭୀର ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା । ପ୍ରଥମେ, ଜଣେ ରାଜାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦିଆଯାଇଥିଲା—ସେ ଆଗରୁ ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ, ପରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶତ୍ରୁ, ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାରର ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ । ବୟସ୍କ, ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ ଏବଂ କୃତିମ ସମ୍ପର୍କୀୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ପୂର୍ବବତ୍ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ । ପିତା, ପୁର୍ବଜ, ସଙ୍ଗୀ, ସୀମାନ୍ତ ନାୟକ, ଏକ ଶତ୍ରୁ ଏବଂ ଏକ କୃତିମ ମିତ୍ର—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ମିତ୍ର ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି । ରାଜ୍ୟର ସାତଟି ଅଙ୍ଗ ରହିଛି—ରାଜା, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଦେଶ, ଦୁର୍ଗ, ଧନ, ସେନା ଏବଂ ମିତ୍ର । ରାଜା ମୂଳ ଭାବରେ ରହିଛି, ତେଣୁ ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଯିଏ ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଦ୍ରୋହ କରେ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସେଉଁଠି କଠୋର କିମ୍ବା ମୃଦୁ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ । ଏପରି, ରାଜା ଦୁଇଜଗତରେ ନିଜ ସେବକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପହାସ ହେବା ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ । କାରଣ, ସେବକ ଯଦି ରାଜାକୁ ଉପହାସ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଖ୍ୟାତି ନଷ୍ଟ ହୁଏ । ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ରୁପାୟ ରାଜା ଦାନ ଦେବା ପ୍ରବୃତି ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ସେ ମୃଦୁ ହସ ଦେଇ କଥା ହେବା ଏବଂ ଲୋକଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା କାମ କରିବା ଉଚିତ । ଯଦି ରାଜା ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କ କାମ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ । ରାଗ, ଅଭିମାନ, ଦ୍ୱେଷ, ଶତ୍ରୁତା ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ କାମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ । ଅସୁଖଦ କଥା କହିବା ଦ୍ୱାରା ଦିର୍ଘତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଟୁଟ ରହିଛି; ରାଜା ନିଜ ଉପଦେଶ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଗୁପ୍ତ ଯୋଜନା ରଖିଥିବା ରାଜା ଅପରାଧରେ ନ ପଡ଼ନ୍ତି । ମୁହଁ, ଭାବ, ଚଳା, କାର୍ଯ୍ୟ, ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୁହଁର ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଭିତରକୁ ଲୁଚିଥିବା ଜଣାଯାଏ । ରାଜା ଏକାକି ଉପଦେଶ ନ ନେଇବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କ ସହ ଉପଦେଶ ନ କରିବା ଉଚିତ । ଯଦି ଚାହେଁ, ରାଜା ଅଧିକଙ୍କ ସହ ଉପଦେଶ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଦେଶକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ; ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମନ୍ତ୍ରୀ ଉପଦେଶକୁ ଲୁଚାଇ ରଖିବା ଉଚିତ । ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଠି ନ କେଉଁଠି ବିଶ୍ୱାସ ଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଉପଦେଶ ନିଷ୍ପତି କେବଳ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱାରା ହେବା ଉଚିତ । ଅନୁଶାସନ ନ ଥିଲେ ରାଜା ନଷ୍ଟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅନୁଶାସନ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରେ । ତିନି ବେଦ ଦ୍ୱାରା ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ଦଣ୍ଡ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖିବା ଉଚିତ । ଅନ୍ବେଷଣ ଶାସ୍ତ୍ର, ଧନ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଜୀବିକା ଉପାୟ ଜଗତ ଦ୍ୱାରା ଶିଖିବା ଉଚିତ; ଯିଏ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛି, ସେ ନିଜ ପ୍ରଜାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ । ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜ ମାନେ ପୂଜିତ ହେବା ଉଚିତ, ତାଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ; ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ଧନ, ଯାହା କେହି କହନ୍ତି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ । ଯୁଦ୍ଧରେ ପଛୁଆ ନ ହେବା, ପ୍ରଜାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା—ଏହି ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ । ଏହିପରି, ଦୁଃଖୀ, ଅସହାୟ, ବୃଦ୍ଧ, ବିଧବା ମହିଳାଙ୍କ ଉପକାର ଓ ଜୀବିକା ଦେବା ଉଚିତ । ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର ନିୟମ ରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜର ଆଶ୍ରୟ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ । ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଆଧାରିତ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ରୟ ଦେବା ଉଚିତ; ମାଟି ମାଛ ଭଳି ଚିନ୍ତନ କରିବା ଏବଂ ସିଂହ ଭଳି ସାହସିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ । ଆଉ ଏକ ନିୟମ ଅଟୁଟ—ଏକ ଭେଡ଼ା ଭଳି ଆକ୍ରମଣ କରିବା, ଖରଗୋସ ଭଳି ପଛୁଆ ହେବା ଏବଂ ବନ୍ଦର ଭଳି ଦୃଢ଼ ଆଘାତ କରିବା ଉଚିତ । ମୟୂର ଭଳି ଚତୁର ଦେଖାଯିବା, କୁକୁର ଭଳି ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଏବଂ କୋଇଲା ଭଳି ମଧୁର କଥା କହିବା ଉଚିତ । କାଉ ଭଳି ସତର୍କ ରହିବା, ଅଜଣା ସ୍ଥାନରେ ବସିବା, ଏବଂ ଅପରୀକ୍ଷିତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶଯ୍ୟା ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ନ ଉଚିତ । ଅପରିଚିତ ମହିଳା ନିକଟେ ଯିବା ଏବଂ ଅଜଣା ନାଉକା ଚଢ଼ିବା ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ; ଅସାବଧାନ ରାଜା ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଓ ଜୀବନ ହରାଇପାରନ୍ତି । ଯେପରିକି ବଢ଼ିଥିବା ଛେନା ଶ୍ରମ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଏଭଳି ଉଚିତ ଭାବରେ ସମର୍ଥିତ ରାଜ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ । ସମସ୍ତ କାମ ଦୁଇଟି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ—ଦୈବ ଓ ମାନବ ଚେଷ୍ଟା; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଦୈବ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟ ମାନବ ଚେଷ୍ଟାରେ ଅଟୁଟ । ପୁଷ୍କର କହିଲେ: ଦୈବ ଭଳି ଯାହା ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ତାହା ଏକ ପୂର୍ବ ଶରୀରର କର୍ମ ଅଟୁଟ; ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଏହି ଜଗତରେ ମାନବ ଚେଷ୍ଟା ସର୍ବୋଚ୍ଚ । ଅପରିକୂଳ ଦୈବକୁ ମାନବ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଜୟ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବ ଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧି ଅନ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ମିଳିପାରେ । ମାନବ ଚେଷ୍ଟା ଦୈବ ଧନ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ ଫଳ ଦିଏ; ଦୈବ ଓ ଚେଷ୍ଟା ଦୁଇଟି ମିଳି ଫଳ ଦିଏ । ଯେପରିକି ବର୍ଷା ଓ ଫସଲ ଯୋଗ ହେଲେ ଫଳ ମିଳିଥାଏ, ଏଭଳି ଉଚିତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଅଳସ ହେବା ଏବଂ କେବଳ ଦୈବରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୁଏ—ସାଧନା ଭାବେ ସାଧୁତା, ଦାନ, ଭିନ୍ନତା, ଦଣ୍ଡ ଏହି ଚାରିଟି ମୁଖ୍ୟ ଉପାୟ । ଏହି ସାଧନା ସାତଟି—ସାଧୁତା, ଦାନ, ଭିନ୍ନତା, ଦଣ୍ଡ, ଚତୁର୍ୟ, ଅବହେଳା, ମାୟା; ସାଧୁତା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ସତ୍ୟ ଏବଂ ଅବିରତ । ଅସତ୍ୟ ସାଧୁତା କେବଳ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଉଚ୍ଚ କୁଳ, ନିର୍ମଳ ଚରିତ୍ର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ସଂଯମୀ ମାନେ—ସତ୍ୟ ସାଧୁତା ଦ୍ୱାରା ଦେବତା ମଧ୍ୟ ଜିତିପାରିବେ; ଏହି ଉପାୟର ଉପକାର ଏଭଳି ଅଟୁଟ । ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଭୟ ଦ୍ୱାରା ଆଶା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ; ଏହି ଉପାୟରେ ବାହ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ଆଣିବା ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ । ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଏହି ପ୍ରକାରେ ଶତ୍ରୁ ଜୟ କରାଯାଏ । ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପାୟ ହେଉଛି ଦାନ; ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଜଗତର ଉପଭୋଗ ହୁଏ । ଦାନ ଦ୍ୱାରା କେହି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ ।