ଏହି ପବିତ୍ର ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣର ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ଏବଂ ଜ୍ଞାନମୟ ଗଥା ଆମେ ଶୁଣିବା। ଆରମ୍ଭରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଢ଼ କିଲା ବୃନ୍ଦର ଚକ୍ର ଏବଂ ସେହି ରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କଥା ହୋଇଛି। ତାପରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଚିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶେବା କ୍ରମ ବିଷୟରେ ଜଣାଯାଇଛି। ଏହା ପରେ ଆଗ୍ନି କହିଛନ୍ତି, ତିନି ଲୋକକୁ ଜୟ କରିବାର ଜ୍ଞାନ ଶିଖାଇବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ମାୟା ଉପକରଣକୁ ଦଳି ଦେଇଥାଏ। ପରେ ମହା ମାରୀ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଜ୍ଞାନ ଶିଖାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରିଛନ୍ତି। ଏହା ସହିତ ଛଉଟି କ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦେବା ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଏହାର ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି। ଏହା ପରେ ବିଭିନ୍ନ ଉପଜୁକ୍ତ କ୍ରିୟା, ବିଶେଷ କ୍ରମ ଓ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶେଷ କରିବା ଉପାୟ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଵସୁ, ଦଶ ଦିଗ, ଛଅ ରସ, ଚାରି ଵେଦ, ନଉ ଗ୍ରହ, ଛଅ ଋତୁ, ଦ୍ୱାଦଶ ମେଁଡ଼ା ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏହା ପରେ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଦେଇଥିବା ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧି ଓ ଚିତ୍ର ବିଷୟରେ ଶିଖାଇବା କଥା ହୋଇଛି। ଅନେକ ପ୍ରକାରର ମନ୍ତ୍ର, ଛଉଟି ବିନ୍ୟାସ ପୂର୍ବକ ଶିଖାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରହିଛି। ତିନି ଭାଗ ଓ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀମାନେ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ତ୍ୱରିତା ଦେବୀର ପୂଜା ଓ ସଂପୃକ୍ତ କ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା ପରେ ଆଗ୍ନି କହିଛନ୍ତି, ମନ୍ୱନ୍ତର ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ପ୍ରଥମ ମନୁ ଥିଲେ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁ। ପୁଷ୍କର କହିଛନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଓ ଜନ୍ମ ପରେ ଶୁଧି ବିଷୟରେ ଶିଖାଇବି। ଅନୁଷ୍ଠିତ ବା ଅନୁଷ୍ଠିତ ଅବସ୍ଥାରେ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ସ୍ୱର୍ଗ ବା ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ। ପୁଷ୍କର କହିଛନ୍ତି, ମନୁ, ବିଷ୍ଣୁ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ୟ, ହାରିତ, ଅତ୍ରି, ଯମ, ଅଙ୍ଗିରା, ବସିଷ୍ଠ, ଦକ୍ଷ, ସଂବର୍ତ, ଶାତାତପ, ପରାଶର, ଆପସ୍ତମ୍ବ, ଉଶନା, ବ୍ୟାସ, କାତ୍ୟାୟନ, ବୃହସ୍ପତି, ଗୋତମ, ଶଙ୍ଖ ଓ ଲିଖିତ—ଏହି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ କଥା ହୋଇଛନ୍ତି। ପୁଷ୍କର ପୁନି କହିଛନ୍ତି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ଏବଂ ତାହାର ଉପାୟ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ପରେ ଆଗ୍ନି କହିଛନ୍ତି, ହୃଦୟରେ ଦୀପର ଭଳି ବସିଥିବା ଆତ୍ମା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଶ୍ରେଣୀ ଏବଂ ସଂପୃକ୍ତ କ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ତାପରେ ମହାପାପ ବିଷୟରେ ବିବରଣୀ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଷୟରେ ଅନୁକ୍ରମେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ତୃତୀୟ ତିଥିର ବ୍ରତ, ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିର ବ୍ରତ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ବ୍ରତ, ଅଶୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ରତ, ସପ୍ତାହିକ ବ୍ରତ, ନକ୍ଷତ୍ର ବ୍ରତ, ଦୀପ ଦାନ ବ୍ରତ, ନରକର ସ୍ୱଭାବ, ଭୂମି ଦାନ ବିଷୟରେ ଅନୁକ୍ରମେ ଅଧ୍ୟାୟରେ କଥା ହୋଇଛି। ଗାୟତ୍ରୀରେ ବିଲୟ ବିଷୟରେ ଦୁଇ ଅଧ୍ୟାୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା ପରେ ଆଗ୍ନି କହିଛନ୍ତି, ପୁଷ୍କର ରାମଙ୍କୁ ରାଜାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ କହିଥିଲେ, ସେହି କଥା ଏବେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିବି। ପୁଷ୍କର କହିଛନ୍ତି, ରାଜାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଘୋଷଣା କରିବି, ଯେଉଁଠାରୁ ସମସ୍ତ ଲାଭ ହୁଏ। ରାଜା ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ପ୍ରଜାର ରକ୍ଷକ ଓ ଦଣ୍ଡ ବିଧାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରଜ୍ଞାମାନେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଓ ଗୁଣ ଚିହ୍ନିତ ରାଣୀ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଉଚିତ ସମୟରେ ଶୁଭ କ୍ରମରେ ଏକ ବର୍ଷ ପରି ଶାସନ ଭାର ସହିତ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ। ମୃତ ବା ଜୀବନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ନିମ୍ନାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏହାର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ନାହିଁ; ଏହି ସ୍ନାନ ତିଲ ଓ ଆଲସି ବିଜ ଦ୍ୱାରା, ପରିବାର ପୁରୋହିତ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରାଯିବା ଉଚିତ। ରାଜାଙ୍କ ଜୟ ଘୋଷଣା ପରେ, ଶୁଭାସନ ଉପରେ ବସି, ସୁରକ୍ଷା ଘୋଷଣା କରିବା, କିଲାରେ ଅଟକିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଓ ରାଜ୍ୟ ରକ୍ଷକମାନେ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ପୁରୋହିତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପୂର୍ବରୁ ଇନ୍ଦ୍ର କ୍ରିୟା ଓ ଶାନ୍ତି କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ; ଅଭିଷେକ ଦିନ ଉପବାସ କରି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ବୈଷ୍ଣବ, ଇନ୍ଦ୍ର, ସାବିତ୍ରୀ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର, ଶୁଭ, କ୍ଷେମ, ଆୟୁ ଓ ଭୟ ନାଶକ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଆଗ୍ନି ଓ ପୁଷ୍କରଙ୍କ ଶିକ୍ଷା, ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରତ, ଧର୍ମ ଓ ରାଜାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଦିଆଯାଇଛି।