ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ନନ୍ଦି ଓ ମହାକାଳ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଭୃଙ୍ଗି ଓ ବିନାୟକ, ପଶ୍ଚିମରେ ବୃଷଭ ଓ ସ୍କନ୍ଦ, ଏବଂ ଉତ୍ତରରେ ଦେବୀ ଓ ଚଣ୍ଡା ବିରାଜମାନ। ଏହି ସମସ୍ତ ଶାଖାର ମୂଳେ ଶାନ୍ତ ଓ ଶୀତଳ ଘଟ, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଅଶୋକ, ଭୂତ, ସଞ୍ଜୀବନା ଓ ଅମୃତ ରହିଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦେବତାମାନେ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ନାମାନୁସାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ, ଚତୁର୍ଥୀ ଶେଷରେ ଓ ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହାପରେ, ଲୋକପାଳ, ପୃଥିବୀର ଦ୍ୱାରପାଳ, ଦୁଇ ନଦୀ, ତିନି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯୁଗ, ବେଦ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ନିୟମ। ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ଶାଳାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାରରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ, ବିଘ୍ନ ଦୂର କରି ଯଜ୍ଞକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ବଜ୍ର, ଶୂଳ, ଦଣ୍ଡ, ଖଡ୍ଗ, ପାଶ, ଧ୍ୱଜ, ଗଦା, ତ୍ରିଶୂଳ, ଚକ୍ର, ପଦ୍ମ ଓ ପତାକାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ‘ଓ ହ୍ରୂଁ ଫଟ୍ ନମଃ’, ‘ଓଁ ହ୍ରୂଁ ଫଟ୍’, ଦ୍ୱାରଶକ୍ତିଙ୍କୁ ନମନ କରି ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ତାହା ଦ୍ୱାରା କୁମୁଦ, କୁମୁଦାକ୍ଷ, ପୁଣ୍ଡରୀକ, ବାମନ, ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣ, ସର୍ବନେତ୍ର, ସୁମୁଖ ଓ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ପୂଜା କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ଧ୍ୱଜ ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ପ୍ରାରମ୍ଭ କରି, ଭୂତଗଣ ସହିତ, ବିଶେଷ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ହେତୁକ, ତ୍ରିପୁରାସୁର ନାଶକ, ଶକ୍ତି ନାମକ, ଯମଝ୍ୱକ, କାଳ, କରାଳିନୀ, ଏକାଙ୍ଘ୍ନି, ଭୀମ ଏବଂ ଅଷ୍ଟକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ନିୟମ। ଏହି ଦିଗପାଳମାନେ ଉପଚାର, ଫୁଲ ଓ ଧୂପ ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ରଙ୍ଗିନ ଚୋଉକି ଉପରେ, ପୃଥିବୀ ଆଦି ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ଓ ସଦ୍ୟୋଜାତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁ ମଣ୍ଡପ ସଦାଶିବଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ବ୍ୟାପିତ କରିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶଙ୍କର ବସିଛନ୍ତି, ଧ୍ୱଜ ଓ ଶକ୍ତି ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଛି, ତାହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଦେବ, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀର ବିଘ୍ନ ଦୂର କରି, ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରରୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ଦରକାର। ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ତଥାଗତ ଭାବରେ ପଞ୍ଚମହାଭୂତର ଶୁଧ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ। ଏହାପରେ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାଗ, ବିଶେଷ ଅର୍ଘ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଦ୍ରବ୍ୟର ଶୁଧ୍ଧି, ଓ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ସାଧାରଣ ଆସନରେ, ପରେ, ବିଶେଷ ଭାବେ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ତିନି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁସୂଚୀ କରି ବସାଇବା ଦରକାର। ଲଳାଟ, କନ୍ଧ ଓ ପାଏଁର ଶେଷରୁ ଶିବଜ୍ଞାନର ପରମ ସାର, ରୁଦ୍ର, ନାରାୟଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ। ‘ଓଁ ହଁ ହାଁ’ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଓ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପୂର୍ବବତ୍ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର; ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ ଓ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ଶିବହସ୍ତକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକ ପ୍ରବେଶ କରି, ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରି, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ନିଜକୁ ମାଳା, ବସ୍ତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରି, ‘ମୁଁ ଶିବ’ ଭାବନାରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଜ୍ଞାନ ଖଡ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ଥାନ କରିବା ଦରକାର। ଚାରି କୋଣରେ ବିଧି କରି, କୁଶ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଛିଟି ଏବଂ ସଂଗ୍ରହ କରି, ମଣ୍ଡପକୁ ସଂସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଉତ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଆସନ ଦେଇ, ସ୍ଥଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂର୍ବବତ୍ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିପରି ଶିବଘଟ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିଘଟକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ଆସନରେ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ଘଟ ଉପରେ ଲୋକପାଳମାନେ ବିରାଜିତ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର, ଏବଂ ଏହି ମଧ୍ୟରେ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର, ବଜ୍ର ଧାରଣ କରି, ଏୟରାବତ ହାତୀ ଉପରେ, ସୁନା ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସପ୍ତ ଶିଖା, ମାଳା ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ଧାରଣ କରି, ଅଗ୍ନିମାଳା ଧାରିତ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ଶୂଳ ଧାରଣ କରି, ଛାଗଉପରେ ବସିଥିବା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯମଙ୍କୁ ମହିଷ ଉପରେ, ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରି, କାଳାଗ୍ନି ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର; ନୈୃତ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଗଧା ଉପରେ, ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ବରୁଣଙ୍କୁ ଧଳା, ମକର ଉପରେ ବସି, ସର୍ପପାଶ ଧାରଣ କରି; ବାୟୁଙ୍କୁ ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ, ମୃଗ ଉପରେ; କୁବେରଙ୍କୁ ମେଘ ଉପରେ ବିରାଜିତ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଶିବଙ୍କୁ ବୃଷଭ ଉପରେ, ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରି; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରି, କୂର୍ମ ଓ ଅନନ୍ତ ଉପରେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଚାରିମୁହଁ, ଚାରିହାତ ଓ ହଁସ ଉପରେ ବସିଥିବା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। ଖୁଟି ମୂଳ, ଘଟ ଓ ବେଦି ଉପରେ ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି; କେତେକ ଲୋକ ଦିଗରେ ଅନନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଘଟ ଉପରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପ୍ରକାଶ କରି, ଘଟକୁ ପିଛୁ ବାହାରେ ଘୁଞ୍ଚାଇ, ପୂର୍ବବତ୍ ପ୍ରଥମେ ଘଟ ଓ ପରେ ବୃଦ୍ଧିପାତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର। ଘଟ ଉପରେ ଶିବଙ୍କୁ ଏକ ନିଶ୍ଚଳ ଆସନରେ, ଅସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ନିଶ୍ଚଳ ଆସନ ଦେଇ, ପୂର୍ବବତ୍ ପୂଜା କରି ଉତ୍ପାଦନ ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଛୁଅଇବା ଉଚିତ। "ହେ ଜଗତ୍ପତେ, ଭକ୍ତଗଣଙ୍କୁ ଦୟାକରି ମୋ ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ" - ଏହିପରି ପାଠ କରି, ତାଲୱାରକୁ ଘଟ ମଧ୍ୟରେ ରଖିବା ଦରକାର। ଦୀକ୍ଷା ଓ ସ୍ଥାପନ ସମୟରେ, ଘଟ, ଭୂମି କିମ୍ବା ମଣ୍ଡଳରେ, ଦେବାଧିଦେବଙ୍କୁ ପୂଜି, ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡର ନାଭି ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର। ଯେଉଁମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଣନା କରି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବେ; ଅନ୍ୟମାନେ ସଂହିତା ପଢ଼ିବେ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ନିଜ ବେଦଶାଖାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶାନ୍ତି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବେ। ଋଗ୍ବେଦୀ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ, ପାୱମାନୀ, ମୈତ୍ରକ ଓ ବୃଷାକପି ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ।