ଅଗ୍ନି ମୁନି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ବଶିଷ୍ଠ, ମୁଁ ହରିଙ୍କ ମାଛ ଅବତାର କଥା କହିବି, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଭଗବାନଙ୍କର ଅବତାର ନିତ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ନାଶ ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ହୁଏ। ଏହି କଥା ପୂର୍ବ କଳ୍ପ ସମାପ୍ତି ପରେ ଘଟିଥିଲା, ଯେଉଁବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସମୟିକ ପ୍ରଳୟ ହେଲା। ସେତେବେଳେ, ଭୂର୍ ଆଦି ଲୋକମାନେ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଳିନ ହେଉଥିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ବିବସ୍ବତଙ୍କ ପୁତ୍ର ମନୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, କୃତମାଳା ନଦୀରେ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦେଉଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ହାତରେ ଏକ ଛୋଟ ମାଛ ଆସିପଡ଼ିଲା। ସେ ମାଛଟିକୁ ପୁନି ନଦୀକୁ ଫିଙ୍ଗିବାକୁ ଯିବା ସମୟରେ, ମାଛଟି କହିଲା, “ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ମୋତେ ଫିଙ୍ଗି ଦେଉନି। ମୁଁ ଆଜି ମଗର ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେଠାରୁ ଭୟଭୀତ।” ଏହା ଶୁଣି, ମନୁ ମାଛଟିକୁ ଏକ ଘଡ଼ାରେ ରଖିଲେ। କିନ୍ତୁ ମାଛଟି ବଡ଼ ହେବାରେ ଆଉ ଏକ ବଡ଼ ଜାଗା ମାଗିଲା। ରାଜା ତାହାକୁ ଏକ ମଟକାରେ ରଖିଲେ, ସେଠାରେ ବଢ଼ିବା ପରେ ମାଛଟି ପୁନି ଏକ ବିଶାଳ ସ୍ଥାନ ଚାହିଲା। ଏହିପରି ଭାବେ ଏକ ହୃଦୟପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦରେ ରଖାଗଲା, ତାହାଠାରୁ ବଡ଼ ହେଲା, ତେଣୁ ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ରରେ ରଖାଗଲା। ଏଠାରେ ମାଛଟି ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ବ୍ୟାପି ବିଶାଳ ଆକାର ଧାରଣ କଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମନୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ତୁମେ କିଏ? ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁ, ହେ ନାରାୟଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ। ହେ ଜନାର୍ଦନ, ତୁମେ ଏମିତି ମୋତେ ମାୟାରେ ହେଉଛ?'' ମନୁଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ମାଛଟି କହିଲା, “ମୁଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଅବତରଣ କରିଛି। ସପ୍ତମ ଦିନରେ ସମୁଦ୍ର ଏହି ଜଗତକୁ ବୁଡ଼ାଇ ଦେବ। ଏବେ ତୁମେ ଏକ ନୌକା ଆସିଲେ ବିଭିନ୍ନ ବୀଜ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ସଂଗ୍ରହ କର। ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ସହ ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମାରାତ୍ରି ଅତିକ୍ରମ କରିବ। ମୁଁ ଆସିବି, ତୁମେ ମୋ ଶିଙ୍ଗକୁ ଏକ ବିଶାଳ ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିଦିଅ।'' ଏପରି କହି ମାଛ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା, ମନୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କଲେ। ସମୁଦ୍ର ଉଫାଲି ଉଠିଲା, ସେ ନୌକାରେ ଚଢ଼ିଲେ। ସେଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଙ୍ଗ ଥିବା, ଏକ ମାତ୍ର ଶିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ବିଶାଳ ମାଛ ଦେଖିଲେ। ତାହାର ଶିଙ୍ଗକୁ ରସି ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଅବତାରକୁ 'ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ' କୁହାଯାଏ। ମନୁ ମାଛ ଉପରେ ଷ୍ଟୁତି କରୁଥିଲେ, ତେବେ ମାଛ ତାଙ୍କୁ କହିଲା ଯେ, ହୟଗ୍ରୀବ ନାମକ ଦାନବ ବେଦ ଚୁରି କରିଥିଲା। କେଶବ ସେହି ଦାନବକୁ ବଧ କରି ବେଦକୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ପରେ ନୂତନ କଳ୍ପ ଆସିଲା, ହରି ବରାହ ଓ କୂର୍ମ ଅବତାର ନେଲେ। ଏବେ ଅଗ୍ନି କହିଲେ, “ମୁଁ ବରାହ ଅବତାର କଥା କହିବି, ଯିଏ ପାପ ନାଶ କରେ। ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ନାମକ ଦାନବ, ଦେବତାମାନେଠାରୁ ସବୁ ଜିତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦଢ଼ି ଥିଲା। ଦେବତାମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ତେଣୁ ବରାହ ରୂପେ ବିଷ୍ଣୁ ଅବତରଣ କରି, ସେହି ଦାନବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା କାଠିକୁ ନାଶ କଲେ। ଧର୍ମ ଓ ଦେବତାମାନେ ରକ୍ଷା ପାଇଲେ, ତାପରେ ହରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କ ଭାଇ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଅଂଶ ଦଳି ନେଲା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କଲା। ବିଷ୍ଣୁ ନରସିଂହ ରୂପେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଦେବମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ନରସିଂହ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଷ୍ଟୁତି ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପଦବୀ ଫେରାଇଦେଲେ। ପୁରାତନ ଦେବ-ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧରେ, ବଳି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେବତାମାନେଠାରୁ ଜିତିଲେ। ହାରି ଦେବତାମାନେ ହରିଙ୍କ ଶରଣାଗତ ହେଲେ। ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଅଦିତି ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାୟାହୀନ ଦେହ ନେଇ, ବିଷ୍ଣୁ ବାମନ ରୂପେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ବାମନ ଅଦିତିଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଯାଇ, ବଳିଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ। ବଳି ବାମନଙ୍କ ବେଦ ପାଠ ଶୁଣି, ତାଙ୍କୁ ବର ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ। ଶୁକ୍ର ମନା କଲେ ମଧ୍ୟ, ବଳି କହିଲେ, “ଯାହା ଚାହଁ, କହ।” ବାମନ କହିଲେ, “ମୋ ଗୁରୁ ପାଇଁ ମୋତେ ତିନି ପଦ ଜମି ଦିଅ।” ବଳି ସହମତି ଦେଲେ। ଜଳ ହାତରେ ଦେଉଥିବା ବେଳେ, ବାମନ ଛୋଟ ରହିଲେ ନାହିଁ; ତିନି ପଦେ ପୃଥିବୀ, ମଧ୍ୟ ଲୋକ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ନେଇଲେ। ବଳିକୁ ସୁତଳ ଲୋକକୁ ପଠାଇ, ସେଠି ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବମାନେ ସହିତ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ପୁନି ସମସ୍ତ ଲୋକର ଶାସକ ହେଲେ। ଏବେ ମୁଁ ପରଶୁରାମଙ୍କ ଅବତାର କଥା କହିବି, ହେ ଦ୍ୱିଜ। କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଅତ୍ୟାଚାରୀ ହୋଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ଭୂଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ହରି ଅବତରଣ କଲେ। ଦେବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଜମଦଗ୍ନି ଓ ରେଣୁକାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାର୍ଗବ ରାମ ଭାବରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଯିଏ ଶସ୍ତ୍ର ଚତୁର୍। ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ କୃପାରେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ହଜାର ହାତ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂମିର ରାଜା ହେଲେ। ଏକଦିନ ଶିକାର କରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତେବେ ଜମଦଗ୍ନି ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଅତିଥି କରିଲେ। କାମଧେନୁ ଶକ୍ତିରେ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଭୋଜନ ମିଳିଲା। ରାଜା କାମଧେନୁ ଚାହିଲେ, ମନା କରିବାରେ, ତାହାକୁ ଜବରଦସ୍ତି ନେଇଗଲେ। ତେବେ ରାମ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ, ଗାୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲା। କିନ୍ତୁ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଏହି ଦୁର୍ଘଟନା ଘଟିଲା। ରାମ ଫେରି ଆସି, ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ସତ୍ତରି ଥର ପୃଥିବୀକୁ କ୍ଷତ୍ରିୟହୀନ କଲେ। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ପାଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡ କରି, ନିୟମିତ ଭାବରେ ପିତୃମାନେଠାରେ ତର୍ପଣ କଲେ। ପୃଥିବୀ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦାନ କରି, ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତରେ ରହିଲେ। କୂର୍ମ, ବରାହ, ନରସିଂହ, ବାମନ ଅବତାର ଏହିପରି ହେଲା। ଏହି ସମସ୍ତ ଅବତାର କଥା ଶୁଣିଲେ ମାନବ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏବେ ଅଗ୍ନି କହିଲେ, “ମୁଁ ରାମାୟଣ କଥା କହିବି, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ନାରଦ କହିଥିଲେ, ଓ ଯାହାକୁ ବାଲ୍ମୀକି ଗାଇଥିଲେ, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଇଥାଏ।