ଏହି ପବିତ୍ର କାଥାରେ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳର ଏକ ବିଶେଷ ଧାର୍ମିକ କ୍ରିୟାର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି । ଆରମ୍ଭରେ, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ମହାପୂଜା ପାଇଁ ତିଆରି ହେଉଥିବା ପଞ୍ଚ ଘଟକୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ନାମରେ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ନିୟମ କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି । “ଓଁ, ପୃଥିବୀର ରୂପକୁ ନମସ୍କାର; ଓଁ, ପୃଥିବୀର ରୂପର ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର”—ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଆରମ୍ଭ କରି, ଘଟଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ପୂଜା କରି, ମଧ୍ୟସ୍ଥଳ ଶିଳାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦ୍ଧତିରେ ସେମାନେ ସିଲ କରାଯାଏ । ତାପରେ, ଦର୍ବା ଓ ତିଳ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ର ପଠନ କରି ସୀମା ରେଖା ଆଙ୍କାଯାଏ । ଏହାପରେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ ଶକ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି, ପୂଜା ଓ ହୋମ କରାଯାଏ । ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାଙ୍କ ଅଧିପତିଙ୍କୁ ଘୃତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନୈବେଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ କରିବା ନିୟମ ଅଛି । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଂଶର ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ, ମୂଳ ଓ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କ୍ରମକ୍ରମେ ପବିତ୍ର କରାଯାଏ । ଏଭଳି ଶତଧିକ ଶିଳାକୁ ଜଳ ଛିଟି ଶାନ୍ତି ପାଇଁ, କୁଶ ଛୁଇଁ ଏକ ଏକ କରି ତତ୍ତ୍ୱ ପୂଜା କରାଯାଏ । ଏହିପରେ, ସ୍ଥାନ ଓ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରି, ପୁନର୍ବାର ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପବିତ୍ରତା କରାଯାଏ । ଏହିପରି ତିନି ଅଂଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି କ୍ରିୟା ପୁନଃପୁନଃ କରାଯିବା ଉଚିତ୍ । “ଓଁ ଆଁ ଈଁ, ଆତ୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନମସ୍କାର”—ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଦର୍ଭା ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତିନି ଅଙ୍ଗକୁ ଛୁଇଁ, ତତ୍ତ୍ୱ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ । ଏହାପରେ “ଓଁ ହାଁ ଉଁ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଶିବ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନମସ୍କାର”—ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ରତ୍ନ ଶୋଭିତ ତାମ୍ବା ଘଟରେ ଘୃତ ଓ ମଧୁ ପୂରଣ କରାଯାଏ । ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦିଗ୍ପାଳ ଦେବତାଙ୍କୁ ଛିଟାଯାଏ । ନିଜ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରି, ସେମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ହୋମ କରିବା ନିୟମ ଅଛି । ପରେ, ସମସ୍ତ ଶିଳା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର, ରତ୍ନ ଶୋଭିତ ଓ ସ୍ନାନ କରିଥିବା, ସେଠାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍ ଥାଏ କି ନାହିଁ ତାହା ଦୂର କରିବା ଓ ସ୍ଥଳ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ପୂଜା କରାଯାଏ । ଏହାପରେ ଭଗବାନ ଈଶ୍ୱର କହିଛନ୍ତି—ମନ୍ଦିରର ମାପ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, ମୁଖ୍ୟ ମଣ୍ଡପ ଓ ଅନ୍ତରାଳ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏଠାରେ ଚଉଷଠି ଗୋଦାମ ଘର ତିଆରି କରି, ବେଦିକାକୁ ସମଭାଗ ରଖିବା ଦରକାର । ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଣରେ ଖୁଟି ଦେଇ, ଆଠଟି ଦୂର ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡିଲା ଦିଗକୁ ଦୋରି ବାନ୍ଧିବା ନିୟମ ଅଛି । ସେଠି ଦୁଇପଦ ଓ ଛଅପଦ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିୟମାନୁସାରେ ପୂଜିତ ହେବେ । ମଣ୍ଡପ ଓ ଦିଵାଲ ତିଆରି ସମୟରେ ଭୂମିରେ ଦେବତାଙ୍କ ରୂପେ ଅସୁର ଭାବରେ ଉତ୍ତରମୁଖୀ ଚୁଲି ବାନ୍ଧି ଶୁଏଇଥିବା ବାସ୍ତୁପୁରୁଷଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଦରକାର । ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ଦିଗରେ ତାଙ୍କର ଗୁଡ଼ି ଓ କୋହଳି, ପିତୃଦିଗରେ ପାଦତଳ, ଉଗ୍ରଦିଗରେ ମୁଣ୍ଡ, ହୃଦୟରେ ହାତ ଜୋଡିଥାଏ । ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ପୂଜିତ ମଙ୍ଗଳମୟ ଦେବତାମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଆଠଟି ଆଠକୋଣରେ ଦିଗ୍ପାଳମାନେ ଅଛନ୍ତି । ଛଅପଦ ଦେବତାମାନେ, ମରୀଚି ଆଦି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କ୍ରମକ୍ରମେ ବସିଛନ୍ତି; କେନ୍ଦ୍ରରେ ଚାରିପଦ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଏକପଦ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି । ସମସ୍ତ ନାଳୀ ଯେଉଁଠାରେ ମିଶିଥାଏ, ସେଠି ବଡ଼ ପ୍ରାଣସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯାହା ନିଜ ଫଳ ଦିଏ । ସେଠି ତ୍ରିଶୂଳ, ସ୍ୱସ୍ତିକ, ବଜ୍ର ଓ ବଡ଼ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଏବଂ ତାହାର ଘେରା ଅଛି । ତିନିଶିର ରୂପ, କଣ୍ଡ଼ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥଳ—ଏହି ୧୨ଟି ପ୍ରାଣସ୍ଥଳ ଦିଵାଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଏହିପରେ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଘୃତ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଚାଉଳ ଦେଇ, ପର୍ଜନ୍ୟଙ୍କୁ କମଳ ଜଳ ଓ ଜୟନ୍ତଙ୍କୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କେସର ଝଣ୍ଡା ଦେଉଥିବା ନିୟମ ଅଛି । ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ରତ୍ନ ମିଶ୍ରିତ ଜଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଧୂସର ଛତା, ସତ୍ୟ ଓ ଭୃଶଙ୍କୁ ଘୃତ, ଗହୁଁ ଓ ଚାଉଳ ପିଠା ଦେବା ଉଚିତ୍ । ଅନ୍ତରିକ୍ଷଙ୍କୁ କାଚା ମାଂସ, ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମଧୁ, ଦୁଧ, ଦହି ଓ ଘୃତ ଭରା ଛାମଚ ଦେବା ନିୟମ । ବିତଥଙ୍କୁ ଭୁନା ଚାଉଳ ଓ ସୁଧା ଜଳ, ଗୃହପାଳକୁ ମଧୁ, ଯମରାଜଙ୍କୁ ଡାଲ ମିଶ୍ରିତ ଚାଉଳ ଦେବା ଉଚିତ୍ । ଗନ୍ଧର୍ବନାଥଙ୍କୁ ସୁଗନ୍ଧ, ଭୃଙ୍ଗକୁ ପକ୍ଷୀର ଜିଭ, ହରିଣକୁ ପଦ୍ମପତ୍ର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଆଠ ଦେବତାକୁ ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ । ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତିଳ ଜଳ, ଦୁଧ ଓ ଦାନ୍ତ ଘସିବା ପାଇଁ ଗଛ ଉପରୁ ଡାଲ ଦେବା ଉଚିତ୍; ଦେବଦ୍ୱାରପାଳକୁ ଚିହ୍ନିତ ଗାଈ ଦିଆଯାଏ । ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ପିଠା, ପୁଷ୍ପଦନ୍ତଙ୍କୁ ଦର୍ଭା ଘାସ, ପ୍ରଚେତସ୍କୁ ଲାଲ ପଦ୍ମ, ଅସୁରଙ୍କୁ ମଦ ଦେବା ନିୟମ । ଶେଷଙ୍କୁ ଘୃତ ଓ ଗୁଡ଼ ମିଶ୍ରିତ ଚାଉଳ, ରୋଗାଙ୍କୁ ଘୃତ ପିଠା କିମ୍ବା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଭୁନା ଚାଉଳ ଦେବା ଉଚିତ୍ । ମାରୁତଙ୍କୁ ହଳଦିଆ ପତାକା, ନାଗଙ୍କୁ ନାଗକେଶର ଫୁଲ, ଭଲ୍ଲାଟ ପ୍ରଧାନଙ୍କୁ ଭଲ ଭାବେ ପକାଯାଇଥିବା ଡାଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯାଏ । ସୋମଙ୍କୁ ଘୃତ ମିଶ୍ରିତ ଖିର, ଶାଲୁକ ଓ ମୂଷଙ୍କୁ ଏହିପରି, ଲୋପୀ, ମଦିତି ଓ ଦିତିଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଏକ ନଗର ଦେବା ଉଚିତ୍ । ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମିଠା ପିଠା, ମରୀଚିଙ୍କୁ ଛଅପତ୍ରୀ ଫୁଲ, ସବିତୃଙ୍କୁ ଲାଲ ଫୁଲ ଓ ଅଗ୍ନି ତଳେ କୋଣ ଘରରେ ଦେବା ନିୟମ । ତାହା ତଳକୁ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦର୍ଭା ଜଳ ଓ ଦକ୍ଷିଣରେ ଛଅପତ୍ର ଆସନରେ ଥିବା ବିବସ୍ବତ୍କୁ ଲାଲ ଚନ୍ଦନ ଦେବା ଉଚିତ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ରକ୍ଷସ୍ କୋଣ ତଳ ଘରରେ ହଳଦି ଚାଉଳ, ଇନ୍ଦ୍ରଜୟଙ୍କୁ ମିଶ୍ରିତ ଖାଦ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ତଳେ ଦେବା ଉଚିତ୍ । ଭାରୁଣୀ ଆସନରେ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ମିଠା ଚାଉଳ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପବନ କୋଣ ତଳ ଘରରେ ଘୃତରେ ପକାଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ୍ । ତାହା ତଳେ ରୁଦ୍ର ଦାସଙ୍କୁ ମାଂସ ଓ ଉତ୍ତର ମାର୍ଗରେ ଛଅପତ୍ର ଆସନରେ ଭୂଧରଙ୍କୁ କଳା ଡାଲ ଦେବା ନିୟମ । ଆପାଙ୍କୁ ଶିବ କୋଣ ତଳ ଘରରେ ଦହି ଓ ଦୁଧ କ୍ରମକ୍ରମେ ଦେବା ଉଚିତ୍, ନିୟମାନୁସାରେ ପୂଜା କରି । କେନ୍ଦ୍ରରେ ଚାରିପଦ ଆସନରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ ଘୃତ ମିଶ୍ରିତ ଖିର ଦେବା ଉଚିତ୍ ।