ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଶେଷରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ରୋହିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରାଯିବା ପରେ, ସେହି ଶିଶୁ ରୌହିଣେୟ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଅଷ୍ଟମୀ ରାତିର ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଚାରିଭୁଜା ଧାରଣ କରି ହେଲା। ଏହି ଦ୍ୱିଭୁଜ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଦେବକୀ ଓ ବସୁଦେବ ଭକ୍ତିସହିତ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। କଂସଙ୍କ ଭୟରୁ ବସୁଦେବ, ଶିଶୁକୁ ନିଜେ ବହି ଯଶୋଦାଙ୍କ ଶଯ୍ୟାରେ ରଖି ଆସିଲେ। ଏହା ପରେ, ବସୁଦେବ ଯଶୋଦାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ନେଇ ଦେବକୀଙ୍କ ଶଯ୍ୟାରେ ରଖିଦେଲେ। କଂସ, ଶିଶୁର ରୋଦନ ଶୁଣି, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚି କନ୍ୟାକୁ ପଥର ଉପରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ। ଯଦିଓ, ସେ କନ୍ୟା ଦେବକୀଙ୍କ ଅଷ୍ଟମ ଗର୍ଭ ଥିଲେ, ଏହି ଶିଶୁ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ରୂପେ ଆସିଥିଲେ। ମୋର ଦେହ ବିନା କଣ୍ଠସ୍ୱର ଶୁଣି, କଂସ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗର୍ଭଗୁଡ଼ିକୁ ମାରିଦେଲେ। ବିବାହ ସମୟରେ ଦେବକୀଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଶିଶୁ ଦିଆଯାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଇ କନ୍ୟା, ଯେତେବେଳେ ଫିଙ୍ଗାଯାଇଥିଲେ, ଆକାଶରୁ କଂସଙ୍କୁ କହିଲେ: "କଂସ, ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ଫିଙ୍ଗୁଛ? ଯିଏ ତୁମକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେ ଆସିଯାଇଛି; ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସାର, ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଆସିଛି।" ଏପରି କହି, ସେ ଦୁର୍ଗା ରୂପେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ସୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କୃତାନ୍ତ ହେବା ପରେ ଆର୍ୟା, ଦୁର୍ଗା, ବେଦମୟୀ ଅମ୍ବିକା ଓ ଭଦ୍ରକାଳୀ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେ ଭଦ୍ରା, କ୍ଷୋମ୍ୟା, କ୍ଷେମକରୀ, ଅନେକ ଭୁଜା ଧାରିଣୀ। ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଯିଏ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଏହିପରେ, କଂସ ପୁତନା ଓ ଅନ୍ୟ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ପଠାଇଲେ; ଯଶୋଦା ଓ ନନ୍ଦ, ବସୁଦେବଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଶିଶୁକୁ ଦେଖାଶୁଣା କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ, ଭୟରୁ, ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ଗୋକୁଳରେ ଗୋପ ଓ ଗୋପାଳକ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସହ ଗୋ-ଚରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷକ ହୋଇ ଗୋପ ରୂପେ ରହିଲେ। ଏଠାରେ, ଯଶୋଦା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦୌଢ଼ି ଦେଇ ଉଠାଇ ଦେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦୁଇ ଅର୍ଜୁନ ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଯାଇ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭଙ୍ଗ କଲେ। ଛୁଆ ମାଆଙ୍କ ଛାତି ଚାହିଁ ଗାଡ଼ିକୁ ପାଦରେ ଢେଳିଦେଲେ। ପୁତନା, ଯିଏ ମାରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। କୃଷ୍ଣ, ବୃନ୍ଦାବନକୁ ଯାଇ, ଯମୁନା ନଦୀରେ ଥିବା କାଳିୟା ନାଗକୁ ଦମନ କଲେ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲା, କାଳିୟାକୁ ପାଣିରୁ ତାଡ଼ିଦେଲେ, ତଳବନରେ ଧେନୁକା ଦାନବକୁ ମାରି ସେଠା ସୁରକ୍ଷିତ କଲେ। ଏହା ପରେ ଅରିଷ୍ଟ ମହିଷ ଦାନବ ଓ କେଶୀ ଘୋଡ଼ା ରୂପୀ ଦାନବକୁ ମାରି, ଇନ୍ଦ୍ର-ଉତ୍ସବ ତ୍ୟାଗ କରି, ଗୋପମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞ କରାଇଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରେରିତ ବୃଷ୍ଟି ବନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ, କୃଷ୍ଣ ପାର୍ବତ ଉଠାଇଲେ। ଏପରି ଶକ୍ତି ଦେଖି, ମହେନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ ଓ ପୂଜା କଲେ। ପରେ କୃଷ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ର-ଉତ୍ସବ ପୁନଃ କରାଇଲେ। ଏହା ପରେ ଅକୃର ବାହନରେ ମଥୁରାକୁ ଗଲେ, କଂସଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଅକୃର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ମଥୁରାରେ, ସେ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଭଲପାଇବା ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ, ଧୋବୀ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତ୍ର ନ ଦେଇବାରେ ତାଙ୍କୁ ଅଜୟ କରି ବସ୍ତ୍ର ନେଲେ। ବଳରାମ ସହ ମାଳା ପିନ୍ଧି, ମାଳାକାରଙ୍କୁ ଵର ଦେଲେ। ଏକ କୁବଜା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସିଧା କରିଦେଲେ, ଏବଂ ଦ୍ୱାରରେ ମଦମତ୍ତ କୁବଲୟାପୀଡ଼ା ହାତୀକୁ ମାରିଦେଲେ। ଏହାପରେ, କୃଷ୍ଣ ଏବଂ ବଳରାମ ରଙ୍ଗଶାଳାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଚାଣୂର ଓ ମୁଷ୍ଟିକ ଦ୍ୱାରା ନିୟୋଜିତ ମଲ୍ଲାନ୍କ ସହ କୁସୁମ୍ବଳ କଲେ। ଚାଣୂର ଓ ମୁଷ୍ଟିକଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ମଲ୍ଲମାନେ ମଧ୍ୟ ନିହତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ପୁଅଥିଲେ। ଜରାସନ୍ଧ ଏହି ଖବର ଶୁଣି, ମଥୁରାକୁ ଅଘାତ କଲେ, ଏବଂ କଂସଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଯଦୁମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ପରେ, ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ମଥୁରା ଛାଡ଼ି ଗୋମନ୍ତକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଜରାସନ୍ଧଙ୍କୁ ହରାଇ, ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ବସୁଦେବକୁ ମଧ୍ୟ ଦମନ କଲେ। ଦ୍ୱାରକା ନଗରୀ ସ୍ଥାପନ କରି, ଯଦୁମାନେ ସହ ତାହାରେ ବସିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଭୌମାସୁରଙ୍କୁ ମାରି, ସେଠାରୁ ଅନେକ କନ୍ୟାମାନେକୁ ଆଣିଲେ। ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଆସିଥିବା ଏହି ୧୬,୦୦୦ ରୁକ୍ମିଣୀ ଆଦି ଅଷ୍ଟ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାର୍ୟାଙ୍କ ସହ ବିବାହ କଲେ। ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସହ, ନରକାସୁରଙ୍କୁ ଦମନ କରି, ଗରୁଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ମଣିପର୍ବତକୁ ଗଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜିତି ତାଙ୍କ ହସ୍ତରୁ ମଣି ନେଲେ। ପରେ ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷ ଆଣି, ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ଘରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ସାନ୍ଦୀପନି ମୁନିଙ୍କଠାରୁ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ଶିଖି, ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ପୁନଃ ଦେଇ ଦେଲେ। ପଞ୍ଚଜନ ଦାନବକୁ ହରାଇ, ଯମଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ। କାଳୟାବନକୁ ମାରି, ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ। ବସୁଦେବ, ଦେବକୀ ଓ ଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ବଳଭଦ୍ର ଓ ରେବତୀ ଯଜ୍ଞ କରି, ବିଦାୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କୁ ଶାମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାର୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେଲେ; ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଷଷ୍ଠ ଦିନେ ଶମ୍ଭରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚୋରି ହୋଇ ଦିଆଯିବାକୁ ପଡ଼ିଲେ। ଶମ୍ଭର ତାଙ୍କୁ ସମୁଦ୍ରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ, ଏକ ମାଛ ଆକାରେ ଧରାପଡ଼ି ଜାଲରେ ଧରାଗଲେ। ଏହି ମାଛ ଶମ୍ଭରଙ୍କଠାରେ ଆଣାଯିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମାୟାବତୀ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ଭଲପାଇ ସେଉଁଠି ପାଳନ କଲେ ଓ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମର ରତି, ତୁମେ ମୋର ପତି।" "ତୁମେ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ବିହୀନ କାମଦେବ, ମୁଁ ଶମ୍ଭରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇଛି, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ନୁହେଁ। ତୁମେ ମାୟାବି, ଏବେ ଶମ୍ଭରକୁ ମାର।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଶମ୍ଭରକୁ ହତ୍ୟା କରି, ମାୟାବତୀ ସହ କୃଷ୍ଣଙ୍କଠାରେ ଫେରିଲେ; କୃଷ୍ଣ ଓ ରୁକ୍ମିଣୀ ଖୁସି ହେଲେ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଉଷାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ହେଲେ। ବାଣ, ବଳିଙ୍କ ପୁଅ, ଶୋଣିତପୁରରେ ଉଷା ନାମକ କନ୍ୟାଙ୍କ ପିତା ଥିଲେ। ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ଶିବଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ, ମୟୂରଧ୍ୱଜ ଧାରଣ କଲେ।