ପୁରାତନ କାଳରେ ମଥୁରା ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଗର ଥିଲା । ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଭାରତ ଏହି ମଥୁରାକୁ ବିନାଶ କଲେ । ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଅଭିନେତାଙ୍କର ତିନି କୋଟି ପୁଅମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିଦେଲେ । ଏହି ଅଭିନେତା ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଥିଲେ, ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ତଟରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କର ପୁଅ ଟକ୍ଷ ଓ ପୁଷ୍କରକୁ ଭାରତ ସେଠାରେ ଛାଡିଦେଲେ । ଭାରତ ଏବଂ ଶତୃଘ୍ନ ଦୁଇଏଁ ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଦର ଦେଇ ଯାତ୍ରା କଲେ, ଏବଂ ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁଷ୍ଟମାନୋକୁ ବଧ କରି ଅବଶିଷ୍ଟ ଜନମାନୋକୁ ନ୍ୟାୟରେ ରକ୍ଷା କଲେ । ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ କୁଶ ଓ ଲବ କୁବଳ୍ମିକି ଆଶ୍ରମରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଯଦିଓ ସୀତା ସାମାଜିକ ନିନ୍ଦାରେ ପତିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜନମାନେ ଜାଣିଲେ । ରାମ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନୋକୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇ, ଦୀର୍ଘ ଦଶ ହଜାର ଏବଂ ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ‘ମୁଁ ସେଇ’ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠାରେ ଲୀନ ହେଇ ରହିଲେ । ଏହା ପରେ ଅଗ୍ନି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ—ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି ହରିଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିକମଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଅତ୍ରି, ତାଠାରୁ ସୋମ, ଏବଂ ସୋମଠାରୁ ପୁରୁରବା ଜନ୍ମିଲେ । ପୁରୁରବାଠାରୁ ଆୟୁ, ତାଠାରୁ ନହୁଷ, ଏବଂ ତାଠାରୁ ଯୟାତି ହେଲେ । ଯୟାତିଠାରୁ ଯଦୁ ଓ ତୁର୍ବସୁ ଜନ୍ମିଲେ, ଏହି ଦୁଇଁଠାରୁ ଦେବୟାନୀ ଜନ୍ମିଲେ । ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ, ଅନୁ ଓ ପୁରୁ ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଥିଲେ । ଯଦୁ-ବଂଶରେ ଯଦବମାନେ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବସୁଦେବ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଥିଲେ । ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ବସୁଦେବ ଓ ଦେବକୀଠାରୁ ଛଅ ଝିଅ ଜନ୍ମିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗମାୟା ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇଥିଲେ, ଏମାନେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଥିଲେ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସେମାନେ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ସପ୍ତମ ଗର୍ଭ ରୋହିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରାଯାଇ ବଳରାମ ରୌହିଣେୟ ଭାବରେ ଜନ୍ମିଲେ । ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିର ଅନ୍ଧକାର ରାତିରେ, ଚତୁର୍ଭୁଜୀ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଦେବକୀ ଓ ବସୁଦେବ ଦ୍ୱିଭୁଜୀ ଶିଶୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ । କଂସଙ୍କ ଭୟରେ ବସୁଦେବ ଏହି ଶିଶୁକୁ ଯଶୋଦାଙ୍କ ଶଯ୍ୟାରେ ରଖିଲେ । ଯଶୋଦାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ନେଇ ଦେବକୀଙ୍କ ଶଯ୍ୟାରେ ରଖିଦେଲେ । କଂସ ଶିଶୁର କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣି, ତାକୁ ପଥରରେ ଆଘାତ କଲେ । ତଥାପି, ସେଇ ଦେବକୀଙ୍କ ଅଷ୍ଟମ ଗର୍ଭ ମୋର ଶିଶୁ ରୂପରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବାକୁ ଥିଲେ । ମୋର ଦେହହୀନ କଣ୍ଠସ୍ୱର ଶୁଣି, କଂସ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁମାନୋକୁ ହତ୍ୟା କଲେ । ଦେବକୀଙ୍କ ବିବାହ ସମୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଦିଆଯାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ବିନଶିଗଲେ । ଏହି କନ୍ୟା ଆକାଶରୁ କହିଲେ: “କଂସ, ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ପଥରେ ଫିଙ୍ଗୁଛ? ଯିଏ ତୁମକୁ ବଧ କରିବ, ସେ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ସେ ଦେବତାମାନୋର ସାର, ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି।” ଏପରି କହି, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଶଂସିତ, ସୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନୋକୁ ବଧ କରିଥିବା ଆର୍ୟା, ଦୁର୍ଗା, ବେଦମାନୋର ମୂଳ, ଅମ୍ବିକା ଓ ଭଦ୍ରକାଳୀ ଅଟୁଟ ଶକ୍ତି ଅଟୁଟ ଦୟା । ସେ ଭଦ୍ରା, କ୍ଷୋମ୍ୟା, କ୍ଷେମକରୀ ଏବଂ ଅନେକ ବାହୁର ମାଲିକା । ଯିଏ ତାଙ୍କ ନାମ ତିନି ସମୟରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରାପ୍ତି କରିଥାଏ । କଂସ ପୁତନା ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମାନୋକୁ ଶିଶୁକୁ ବଧ କରିବାକୁ ପଠାଇଲେ । ବସୁଦେବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଯଶୋଦା ଓ ନନ୍ଦ ଶିଶୁକୁ ସେବା କଲେ । ତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ, ଭୟରେ, ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ଗୋକୁଳରେ ଗୋପାଳ ଓ ଗୋପବାଳକ ସହ ଖେଳୁଥିବା ଦେଖାଯାଇଲେ । ଏହି ଦୁଇଁ ଜଗତର ରକ୍ଷକ ଗୋପାଳ ହେଲେ । କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଯଶୋଦା ଦୌଡ଼ିବା ସମୟରେ ଦାଡିରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ । ସେ ଦୁଇ ଅର୍ଜୁନ ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟରୁ ଯିବା ସମୟରେ ବୃକ୍ଷ ଭାଙ୍ଗିଗଲା । ମାଆଙ୍କ ଚାକୁ ଚାହିଁ ଶିଶୁ ତାଳ ଗାଡ଼ିକୁ ପାଦରେ ଉଲଟାଇଦେଲେ । ପୁତନା ଶିଶୁକୁ ବଧ କରିବାକୁ ଆସି, ଦୁଧପାନ କରାଉଥିବା ସମୟରେ ସେ ବଧ ହେଲେ । କୃଷ୍ଣ ବୃନ୍ଦାବନକୁ ଯାଇ, ଯମୁନା ନଦୀରେ କାଳିୟା ନାଗକୁ ବଶ କଲେ । ତାଙ୍କୁ ଜଳରୁ ତାଡ଼ି ଦେଲେ, ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ । ତାଳବନକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କଲେ, ଧେନୁକା ଦାନବକୁ ମାରିଦେଲେ । ଏହାପରେ ଅରିଷ୍ଟ ଏବଂ କେଶୀ ଦାନବକୁ ବଧ କଲେ । ଇନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞ ପ୍ରତିତ୍ୟାଗ କରି, ଗୋପମାନୋର ଯଜ୍ଞ କରାଇଲେ । ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରେରିତ ବର୍ଷା ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇଲେ । ମହେନ୍ଦ୍ର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଏବଂ ଅର୍ଜୁନକୁ ଦାନ କଲେ । ପରେ, କୃଷ୍ଣ ଇନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞ ପୁନଃ କରାଇଲେ । ତାପରେ ରଥରେ ଚଢ଼ି, କଂସଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଅକୃରର ପ୍ରଶଂସା ସହିତ ମଥୁରାକୁ ଯାଇଲେ । ଗୋପୀମାନେ ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଖେଳିଲେ । ଧୋବୀ ଜବାବ ନଦେବାରେ ତାଙ୍କୁ ପରାଜିତ କଲେ ଏବଂ ଜାମା କୁ ନେଇଲେ । ବଳରାମ ସହ ମାଳା ପିନ୍ଧିଲେ ଏବଂ ମାଳାକାରକୁ ବର ଦେଲେ । ଭାଙ୍ଗା ଗର୍ଦ୍ଧଭ ନାରୀକୁ ସିଧା କଲେ ଏବଂ ହାତୀକୁ ବଧ କଲେ । ଅଖାଡ଼ାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦ୍ୱାରରେ ମଦୋନ୍ମତ କୁବଳୟପୀଡ଼କୁ ପରାଜିତ କଲେ । କଂସ ଓ ଅନ୍ୟମାନୋ ମଞ୍ଚରେ ବସିଥିବା ବେଳେ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । କୃଷ୍ଣ ଚଣୂର ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ବଳରାମ ମୁଷ୍ଟିକ ସହ । ଚଣୂର ଓ ମୁଷ୍ଟିକ ବଧ ହେଲେ, ଅନ୍ୟ ମଲ୍ଲମାନୋ ମଧ୍ୟ । ଏହି ଦୁଇଁ ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ । ଜରାସନ୍ଧ ଏହି ଖବର ଶୁଣି, ଯଦବମାନୋ ସହ ମଥୁରାକୁ ଅଘାତ କଲେ ଏବଂ କଂସଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ । ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ମଥୁରା ଛାଡ଼ି ଗୋମନ୍ତକୁ ଚଲିଗଲେ । ସେଠାରେ ଜରାସନ୍ଧଙ୍କୁ ପରାଜିତ କଲେ ଏବଂ ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ବସୁଦେବକୁ ବି ଜିତିଲେ । ତାପରେ ଦ୍ୱାରକା ନଗର ନିର୍ମାଣ କରି, ଯଦବମାନୋ ସହିତ ରହିଲେ । ଭୌମକୁ ବଧ କରି, ସେଠାରୁ କନ୍ୟାମାନୋକୁ ଆଣିଲେ । ଜନାର୍ଦନ ଏହି କନ୍ୟାମାନୋକୁ ବିବାହ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବତା, ଗାନ୍ଧର୍ବ ଓ ଯକ୍ଷମାନୋ ଥିଲେ । ରୁକ୍ମିଣୀ ସହ ଆରମ୍ଭ କରି ଏକ ହଜାର ଛଅଶ ଝିଅ ଓ ଅଠି ଅନ୍ୟ କନ୍ୟା ଥିଲେ । ସତ୍ୟଭାମା ସହିତ, ନରକାସୁରଙ୍କୁ ବଶ କରି, କୃଷ୍ଣ ଗରୁଡ଼ା ଉପରେ ଚଢ଼ି ମଣି ପର୍ବତକୁ ଗଲେ । ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଜିତି, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ମଣି ଆଣିଲେ । ପାରିଜାତ ଗଛକୁ ଆଣି ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ଘରେ ରଖିଲେ ।