ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଉଛି ଏକ ଅତି ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୀକ୍ଷା ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ଶିବ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶିତ। ଆରମ୍ଭରେ, ଏହି ଦୀକ୍ଷାର ସୀମାବଦ୍ଧତା ଓ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାପିନ, ଅରୂପ, ପ୍ରମଥ, ତେଜଃ, ଜ୍ୟୋତିଃ, ପୁରୁଷ, ଅଗ୍ନେ, ଅଧୂମ, ଅଭସ୍ମ, ଅନାଦି, ନାନା, ଧୂଧୂ, ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱଃ, ଅନିଧନ, ନିଧନୋଦ୍ଭବ, ଶିବ, ଶର୍ବ, ପରମାତ୍ମନ୍, ମହେଶ୍ୱର, ମହାଦେବ, ସଦ୍ଭାବେଶ୍ୱର, ମହାତେଜଃ, ଯୋଗାଧିପତୟେ, ମୁଞ୍ଚ, ପ୍ରଥମ, ସର୍ବ, ସର୍ବେସର୍ବ ଏମିତି ଏକତିସ ଶବ୍ଦର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏହି ଦୀକ୍ଷାର ମୂଳ ଅବସ୍ଥାରେ ତିନିଟି ମନ୍ତ୍ର ଅଛି—ବାମଦେବ, ଶିବ, ଶିଖା। ଏଠାରେ ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ସୁଷୁମ୍ନା ଦୁଇଟି ନାଡ଼ୀ ବିବର୍ଣ୍ନିତ ହୋଇଛି, ସମାନ ଓ ଉଦାନ ଦୁଇଟି ବାୟୁ; ଜିହ୍ବା ଓ ମୂଦ୍ର ଦୁଇଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ। ରସ ଏଠାରେ ଅବଜ୍ୟ, ଓ ରୂପ, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ ଏହାର ଗୁଣ; ଏଠି ବୃତ୍ତ ଚକ୍ର ଏକ ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନିତ। ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ କାରଣ ଭାବରେ ରହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଚାର କରି, ସ୍ଥାପନା ଶେଷ ହେଉଛି। ଶରୀରରେ ନାଡ଼ୀର ତନ୍ତୁକୁ ନିଜ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରି, ଏହାକୁ ବିଭକ୍ତ କରିବାକୁ ଉଚିତ। ଏହା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ତ୍ର ଓ ମୁଦ୍ରାର ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ—ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, "ଓଁ ହାଁ ଖୀଁ ହାଁ" ଦ୍ୱାରା ତନ୍ତୁ ସ୍ଥାପନା, ଏବଂ "ଓଁ ଫଟ୍ ସ୍ୱାହା" ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ମୁଦ୍ରାରେ ତନ୍ତୁକୁ ଭିତରେ ଉତ୍କର୍ଷ କରିବା। ପୁନଃ "ଓଁ ହାଁ ହ୍ରୁଁ ହ୍ରାଁ ହ୍ରୁଁ" ଦ୍ୱାରା ତନ୍ତୁ ସ୍ଥାପନା, ଏବଂ "ହ୍ରଁ ଫଡ୍" ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରବିକରଣ ଓ ଧାରଣ ମୁଦ୍ରାରେ ହୃଦୟରୁ ନାଡ଼ୀ ତନ୍ତୁକୁ ଉଠାଇବା। ଏହିପରେ "ଓଁ ହାଁ ହ୍ରୁଁ ହ୍ରାଁ ହାଁ" ଦ୍ୱାରା ତନ୍ତୁ ସ୍ଥାପନା, "ନମଃ" ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଗମ ଓ ନିଶ୍ୱାସ ମୁଦ୍ରାରେ ଧାରଣରେ ରଖିବା। "ଓଁ ହାଁ ହ୍ରୀଁ" ଦ୍ୱାରା ତନ୍ତୁ ସ୍ଥାପନା, "ନମଃ" ଦ୍ୱାରା ପୂଜା ଓ ସମ୍ମାନ କରି, ତିନି ହୋମ ସ୍ୱାହାରେ ଶେଷ କରିବା। ଏପରେ "ଓଁ ହାଁ" ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, "ନମଃ" ଦ୍ୱାରା ଆହ୍ବାନ, ପୂଜା ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି କରି—"ତୁମର ଏହି ଅଧିକାରରେ ମୁଁ ଶିଷ୍ୟକୁ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଦୀକ୍ଷା ଦେଉଛି।" ଏହିପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶୁଭ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସୂଚନା ଦେବାକୁ ଉଚିତ; ପ୍ରଥମରେ ଯେପରି, ବାଗୀଶ୍ୱରୀ ଓ ବାଗୀଶଙ୍କୁ ଆହ୍ବାନ, ପୂଜା ଓ ସମ୍ମାନ କରିବା। ପୂଜା ପରେ, ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଛାତିରେ ଲଘ୍ଘ କରିବା; "ଓଁ ହାଁ ହାଁ ହଁ ଫଟ୍" ଦ୍ୱାରା ଚେତନାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ବିଭକ୍ତ କରିବା। ଅଙ୍କୁଶ ଓ ପାଶ ମୁଦ୍ରାରେ "ଓଁ ହାଁ ହଁ ହୋଁ ହ୍ରୁଁ ଫଟ୍" ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟରେ ଉତ୍କର୍ଷ କରିବା, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ଏହାକୁ ଧାରଣ କରିବା। "ନମଃ" ଶବ୍ଦରେ ଏହାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ରଖିବା; "ଓଁ ହାଁ ହଁ ହୋମ୍ ଆତ୍ମନେ ନମଃ" ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବବତ୍ ପିତୃମିଳନ ଚିନ୍ତନ କରି, ଉଦ୍ଗମ ମୁଦ୍ରାରେ। ବାମ ହାତରେ ଏହି ଉପାୟରେ ଦେବୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଏହାକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିବା; "ଓଁ ହାଁ ହଁ ହାଁ ଆତ୍ମନ ନମଃ"—ଶରୀରର ଉତ୍ପତ୍ତି, ହୃଦୟରେ ଏବଂ ଜନ୍ମବେଳେ ମୁଣ୍ଡରେ। ଅଧିକାର ପାଇଁ ଚୂଡ଼ା, ଭୋଗ ପାଇଁ କବଚ ଅଂଶ, ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ହୃଦୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପୁନଃ ସ୍ଥାପନା। ମୁଣ୍ଡରେ ପାଶ ଶିଥିଳ କରି, ଅପସାରଣ କରି ଏହାକୁ ଶତବାର ପଠିବା; ପାଶରୁ ଅଲଗା କରିବା ପାଇଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଶସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ପଠିବା। ପାଶକୁ ଶସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରରେ କାଟିବା, ଚନ୍ଦ୍ରାଂଶ ମୂଳରେ ଯେପରି; "ଓଁ ହ୍ରୀଁ, ପାଶ ସ୍ଥାପନାରେ, ହଃ ଫଟ୍"—ମୁକ୍ତ କରି, ଶସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରରେ ପାଶକୁ ବୃତ୍ତ ଆକାରରେ ଗଠନ କରିବା। ଘୃତକୁ ଚମଚରେ ରଖି, ଚନ୍ଦ୍ରାଂଶ ଶସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରିବା; ଶସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରରେ ପାଶ ଅଙ୍କୁର ଦୂର କରିବାକୁ ପାଞ୍ଚ ହୋମ କରିବା। ଦୋଷ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏଠି ଅଠ ହୋମ କରିବା: "ଓଁ ହଃ, ଶସ୍ତ୍ରକୁ, ହ୍ରୁଁ ଫଟ୍"—ହୃଷୀକେଶକୁ ହୃଦୟରେ ଆହ୍ବାନ କରି, ପୂଜା ଓ ହୋମ କରିବା। ପୂର୍ବବତ୍ ଉପାୟରେ ଅଧିକାର ଅର୍ପଣ କରିବା: "ଓଁ ହାଁ, ତତ୍ତ୍ୱ ଦକ୍ଷିଣ ଗ୍ରହଣ କର, ସ୍ୱାହା।" ହେ ହରି, ତୁମେ ଏହି ପଶୁର ପାଶଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭସ୍ମ କରିଛ; ଏହି ଜୀବ ବନ୍ଧନରେ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବନ୍ଧନରେ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପ୍ରକାଶ କରିବା। ମୁକ୍ତ କରି, ଗୋବିନ୍ଦକୁ ଜ୍ଞାନର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା। ବାହୁକୁ ଅର୍ଦ୍ଧଦୃଶ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରାଂଶ ପରି ଦେଖି, ଦ୍ରବିକରଣ ମୁଦ୍ରାରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ପୁନଃ ଉଦ୍ଗମ ମୁଦ୍ରା ଗ୍ରହଣ କରିବା। ତନ୍ତୁ ସଂଯୋଗ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ଜଳ ଫୁଟିକା ରଖି, ଦେଉଥିବା ଦ୍ୱି ଅଗ୍ନିପିତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇ ମୁକ୍ତ କରିବା। ଏହିପରେ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏବେ ଶିକ୍ଷାର ସଂଯୋଗ ପୂର୍ବବତ୍ ପୁରାତନ ଅଂଶ ସହିତ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ କରି, ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନନ କରିବା। "ଓଁ ହୋଁ କ୍ଷୀମିତି" ଏହି ସଂଯୋଗ। ରାଗ, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ, ନିୟତି, ଅଂଶ, କାଳ, ମାୟା, ଅବିଦ୍ୟା—ଏହି ସାତ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। "ର", "ଲ", "ଵ", "ଶ", "ଷ", "ସ" ଅକ୍ଷର ଶିକ୍ଷାରେ ଛଅଟି; ପ୍ରଣବ ଆରମ୍ଭରେ ଏକୋଣେଶ ଶବ୍ଦ ଅଛି। "ଓଁ, ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ସର୍ବଙ୍କ ନାଥ, ହଁ ଶିବକୁ, ଈଶାନ ମୁଣ୍ଡ, ତତ୍ପୁରୁଷ ମୁଖ, ଅଘୋର ହୃଦୟ, ବାମଦେବ ଗୁପ୍ତ, ସଦ୍ୟୋଜାତ ରୂପ; ଓଁ, ନମଃ, ନମଃ ଗୁପ୍ତ ଗୁପ୍ତରେ, ରକ୍ଷକ, ଅକ୍ଷୟ, ସର୍ବନାଥ, ଜ୍ୟୋତିରୂପ, ପରମେଶ୍ୱର, ତତ୍ତ୍ୱରେ: ଓଁ, ଆକାଶ। ଓଁ, ଏବେ ରୁଦ୍ର ଓ ଲୋକର ରୂପ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଉଛି। ପ୍ରଥମେ ବାମଦେବ, ପରେ ସର୍ବଭାବୋଦ୍ଭବ।" ବଜ୍ର ଦେହରେ, ପ୍ରଭା ଓ ଅର୍ଦ୍ଧରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଶାନ୍ତ ନାମକ ଶିଶୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅକ୍ଷର ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। ଶିବ, ସଶିବ, ବଭ୍ରୁ, ଅକ୍ଷୟ, ଶମ୍ଭୁ; ଦୁଇ ଅଦୃଶ୍ୟରୂପ, ଏକ ରୂପବର୍ଦ୍ଧନ। ମନୋନ୍ମନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଚିତ୍ରଙ୍ଗ, କଲ୍ୟାଣ—ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ୨୫ ନାମ।