ଏଠି ଏକ ପବିତ୍ର ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବତାଙ୍କ ଉପାସନା ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଆଦି ରୁ, ଉପାସକଙ୍କୁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକୁ ତାଙ୍କର ଆଧାରରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଚିନ୍ତନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି । ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକୁ ମିଶାଇ ଏକୁଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଖ ରୁ ଯ ଅକ୍ଷର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷର ଗଣନା କରାଯାଇଛି । ପ୍ରଥମେ, ପଞ୍ଚାଶି ଓ ଛଉଷଠି ମିଶି ଏହି ସଂଖ୍ୟାରେ ଯେତେ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ସେତେ ରୁଦ୍ର ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଏହି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ତୀର୍ଥ ଓ ସ୍ଥାନ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି – ଅମରେଶ, ପ୍ରଭାବ, ନୈମିଷ, ପୁଷ୍କର, ପାଦି, ଦଣ୍ଡି, ଭାବଭୂତି, ଅଷ୍ଟମ, ନକୁଳୀଶ, ହରିଚନ୍ଦ୍ର, ଶ୍ରୀଶୈଳ, ଅନ୍ବୀଶ, ଅସ୍ନାତିକେଶ, ମହାକାଳ, ମଧ୍ୟମା, କେଦାର, ଭୈରବ, ଗୟା, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଖଳାନା, ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନ, ବିମଳ, ଅଟ୍ଟହାସ, ମହେନ୍ଦ୍ର, ଭୀମ, ବସ୍ୱାପଦା, ରୁଦ୍ରକୋଟି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣାକ୍ଷ, ସ୍ଥାଣୁ, ଅଜେଶ, ସୂଦ, ନାନ୍ତର, ସୁବାହୁ, ବିଶାଳ, ଜଟିଳ, ରୌଦ୍ର, ପିଙ୍ଗଳାକ୍ଷ, କାଳଦଂଷ୍ଟ୍ରୀ, ବିଦୁର, ଘୋର, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ, ହୁତାଶନ, କାମରୂପୀ, କାଳ, କର୍ଣ୍ଣ, ଭୟଙ୍କର, ମତଙ୍ଗ, ପିଙ୍ଗଳ, ଧାତୃ ହର, ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣ, ବିଧାନ, ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ, ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର । ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ନାମଗୁଡିକ ସହିତ ଏକ ଶୀର୍ଷ ଶବ୍ଦ ତାଲିକା ଦିଆଯାଇଛି – ବ୍ୟାପିନ୍, ଓଁ; ଅରୂପ, ଓଁ; ପ୍ରମଥ, ଓଁ; ତେଜଃ, ଓଁ; ଜ୍ୟୋତିଃ, ଓଁ; ପୁରୁଷ, ଓଁ; ଅଗ୍ନେ, ଓଁ; ଅଧୂମ, ଓଁ; ଅଭସ୍ମ, ଓଁ; ଅନାଦି, ଓଁ; ନାନା, ଓଁ; ଧୂଧୂ, ଓଁ; ଭୂଃ, ଓଁ; ଭୁଵଃ, ଓଁ; ସ୍ୱଃ; ଅନିଧନ, ନିଧନୋଦ୍ଭବ, ଶିବ, ଶର୍ବ, ପରମାତ୍ମନ, ମହେଶ୍ୱର, ମହାଦେବ, ସଦ୍ଭାବେଶ୍ୱର, ମହାତେଜଃ, ଯୋଗାଧିପତୟେ, ମୁଞ୍ଚ, ପ୍ରଥମ, ସର୍ବ, ସର୍ବେଶର୍ବ – ଏହି ୩୨ ଶବ୍ଦ । ବୀଜ ଅବସ୍ଥାରେ ତିନି ମନ୍ତ୍ର ଅଛି – ବାମଦେବ, ଶିବ, ଶିଖା । ଏଠି ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ସୁଷୁମ୍ନା ଦୁଇଟି ନାଡୀ ଓ ସମାନା ଉଦାନା ଦୁଇଟି ବାୟୁ ଉପସ୍ଥାନ କରାଯାଇଛି । ଜିହ୍ବା ଓ ମଳଦ୍ୱାର ଦୁଇଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ । ରସ ଏହାର ଭୋଗ୍ୟ, ଆକୃତି, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ ଏହି ଗୁଣ । ଏହି ଚକ୍ର ଗୋଲାକାର, ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନିତ ଏବଂ ଧଳା । ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଗରୁଡଢ଼଼ଜ ହେଉଛି କାରଣ । ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅବଧି ଚିନ୍ତନ କରି ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅନ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଏଠି ବିଶେଷ ମନ୍ତ୍ର ଓ ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ନାଡୀ ରେ ଥ୍ରେଡ୍ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଇଛି – "ଓଁ ହାଁ ଖୀଁ ହାଁ", "ଓଁ ଫଟ୍ ସ୍ୱାହା" ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର । ଏହି ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ନାଡୀ ର ହୃଦୟ ଠାରୁ ଥ୍ରେଡ୍ ଉଠାଯାଏ, ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କରି ଉପାସକ ର ଦିକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ । ତାପରେ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶୁଭ ଭାବରେ ସୂଚନା ଦିଅିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଏହି ପରେ, ଭାଗୀଶ୍ୱରୀ ଓ ଭାଗୀଶଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କରି ଉପାସକ ର ଶିଷ୍ୟକୁ ଛାତିରେ ଅଘାତ କରି ଚେତନା ଭାଗ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଏଠି ଅସ୍ତ୍ର ଓ ପାଶ ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା, "ଓଁ ହାଁ ହଂ ହୋଂ ହୃଂ ଫଟ୍" ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟରେ ଆଣି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ବିସ୍ତାର କରାଯାଏ । "ଓଁ ହାଁ ହଂ ହୋମ୍ ଆତ୍ମନେ ନମଃ" ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରାଯାଏ । ପିତୃ ମୁଦ୍ରା ସହିତ ଏକତ୍ୱ ଚିନ୍ତନ କରାଯାଏ । ବାମ ହାତ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଏହି ଥ୍ରେଡ୍ ଦିଅିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଶରୀର ଏବଂ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ମୁଦ୍ରା ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ । ଶିର ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ପାଶ ଶିଥିଳ କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟ ମୁଦ୍ରା ଦିଆଯାଇଛି । ଅସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାଶ କାଟି, ଚନ୍ଦ୍ରାଂଶ ବୀଜ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପାଶକୁ ଚକ୍ର ଆକାରରେ କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିରେ ଅଫରିଂ କରି, ପାଶ ମୂଳ ନିବାରଣ ପାଇଁ ପଞ୍ଚ ହୋମ କରାଯାଇଛି । ଦୋଷ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ ଏଠି ଅଷ୍ଟ ହୋମ କରି "ଓଁ ହଃ ଅସ୍ତ୍ର, ହୃଂ ଫଟ୍" ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଉପସ୍ଥାନ କରି ପୂଜା କରାଯାଇଛି । ପୂର୍ବ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଅଧିକାର ଅଫରିଂ – "ଓଁ ହାଁ, ଏସେନ୍ସ ଫି ଗ୍ରହଣ କର, ସ୍ୱାହା" – ହରିଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଛି, "ତୁମେ ଏହି ଜୀବର ପାଶକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦଗ୍ଧ କରିଛ, ଏହି ଜୀବ ଆଉ ବନ୍ଧନରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।" ଏହି ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଆଉ ବନ୍ଧନ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ପୁନଃ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ରୂପରେ ଦିଆଯାଇଛି । ଅଙ୍ଗ ଆର୍ଦ୍ଧ ଦୃଶ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଚକ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଦିଗ୍ଧ ମୁଦ୍ରାରେ ଉପାସକ ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ପୁନଃ ଉଦ୍ଗମ ମୁଦ୍ରା ନେଇଥାଏ । ଏକ ଥ୍ରେଡ୍ ସହିତ ଏକ ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ଦେଇ, ଅଗ୍ନିର ଦୁଇ ଉପାଦାନକୁ ପୁଷ୍ପ ଓ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି ମୁକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ପରେ, ଈଶ୍ୱର କୁହିଲେ – ଏବେ ଚନ୍ଦ୍ରାଂଶ ସହିତ ଵିଦ୍ୟା ଏକତ୍ୱ କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଅିବା ଉଚିତ୍ । "ଓଁ ହୋଁ କ୍ଷୀମିତି" ଏହି ଏକତ୍ୱ ମନ୍ତ୍ର । ରାଗ, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ, ନିୟତି, କାଳ, ମାୟା, ଅବିଦ୍ୟା – ଏହି ସାତ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି । ର, ଲ, ଵ, ଶ, ଷ, ସ – ଏହି ଚଉଁ ଅକ୍ଷର ଏଠି ଵିଦ୍ୟାରେ ଉପସ୍ଥିତ । ପ୍ରଣବ ଆରମ୍ଭ କରି ୨୧ ଶବ୍ଦ ଗଣନା କରାଯାଇଛି । "ଓଁ, ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ହଂ ଶିବଙ୍କୁ, ଈଶାନ ଶିର, ତତ୍ପୁରୁଷ ମୁଖ, ଅଘୋର ହୃଦୟ, ବାମଦେବ ଗୁପ୍ତ, ସଦ୍ୟୋଜାତ ଆକୃତି; ଓଁ, ନମସ୍କାର, ଗୁପ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତ, ରକ୍ଷକ, ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ନାଥ, ଆଲୋକ ଆକୃତି, ପରମ ନାଥ, ଏସେନ୍ସ: ଓଁ, ଆକାଶ" – ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ର ଓ ଲୋକ ଆକୃତି ଉପସ୍ଥାନ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରଥମେ ବାମଦେବ, ପରେ ସର୍ବଭାବୋଦ୍ଭବ । ବଜ୍ର ଭଳି ଶରୀର ଥିବା ନାଥ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀମୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅକ୍ଷର ଭଳି ପ୍ରଶାନ୍ତ ବାଳକ ଅଛି । ଶିବ, ସଶିବ, ବଭ୍ରୁ, ଅକ୍ଷୟ, ଶମ୍ଭୁ, ଦୁଇ ଅଦୃଷ୍ଟ ଆକୃତି, ଏକ ରୂପବର୍ଦ୍ଧନ, ମନୋନ୍ମନ, ଚିତ୍ରଙ୍ଗ, କଳ୍ୟାଣ – ଏହି ୨୫ ନାମ ଉପସ୍ଥାନ କରାଯାଇଛି ।