ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦେଇ, ଶ୍ରୀରାମ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାଗତ ପାଇ, ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାଜସିଂହାସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହେଲେ। ସେ ବସିଷ୍ଠ, ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, କୌଶଳ୍ୟା, କୈକେୟୀ ଏବଂ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଲେ। ଶ୍ରୀରାମ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦାନ ଦେଲେ, ଜନମାନସକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଲେ। ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପୁଅମାନଙ୍କ ପରି ଭଲପାଇଲେ, ଧର୍ମ ଓ କାମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ, ଦୁଷ୍ଟମାନେଙ୍କୁ ଦମନ କଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକ ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ରହିଲେ, ଭୂମି ସମସ୍ତ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଦେଲା। ନାରଦ କହିଲେ—ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ ବଡ଼ ସମ୍ମାନ ପାଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ। ତୁମେ ଧନ୍ୟ ଓ ବିଜୟୀ, କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କୁ ହତ କରିଛ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ, ନୈକଷୀ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ରବାସଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ବିଶ୍ରବାସଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀ ପୁଷ୍ପୋତ୍କଟା, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଧନାଧିପତି କୁବେର। ନୈକଷୀ ଦ୍ୱାରା ଦଶମୁଖୀ, ବିଶ୍ରାଳ ବିଶ୍ରବା, ରାବଣ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରଦାନରେ ଦେବତାମାନେକୁ ଜିତିଥିଲେ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ସଦା ନିଦ୍ରାୟ ଥିଲେ, ବିଭୀଷଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଭଉଣୀ ଶୂର୍ପଣଖା, ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ମେଘନାଦ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜିତି ରାବଣଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ; ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଏପରି କଥା କହି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାମୁନିମାନେ ଯାତ୍ରା କଲେ; ଦେବମାନେଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ରାମ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ କଥା କହିଲେ, ଯିଏ ଲବଣାସୁରଙ୍କୁ ବଶ କରିଥିଲେ। ଏକ ସମୟରେ ମଥୁରା ନାମକ ଏକ ସହର ଥିଲା, ଯାହାକୁ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଭରତ ଧ୍ୱଂସ କଲେ; ତିକ୍ତ ତୀରରେ ବସୁଥିବା ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଗାନ୍ଧର୍ବ ନଟ ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଟକ୍ଷ ଓ ପୁଷ୍କରକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ନଟପୁତ୍ରମାନେଙ୍କୁ ବିନାଶ କଲେ। ଭରତ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ରାମ ଦୁଷ୍ଟମାନେଙ୍କୁ ବଧ କରି, ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ନ୍ୟାୟରେ ରକ୍ଷା କଲେ। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ କୁଶ ଓ ଲବ ଭାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମରେ ଜନ୍ମିଲେ। ସୀତା ଲୋକନିନ୍ଦାରେ ବିଦାୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧି ହେଲା। ପୁଅମାନେକୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରି, ଶ୍ରୀରାମ ଦଶ ହଜାର ଏବଂ ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ରହିଲେ—‘ମୁଁ ସେଇ’ ବୋଲି ଭାବି। ଏହି ପରେ ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି ହରିଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ୍ମନାଭରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅତ୍ରି, ତାଙ୍କୁ ସୋମ, ସୋମଠାରୁ ପୁରୁରବା ଜନ୍ମିଲେ। ପୁରୁରବାଠାରୁ ଆୟୁ, ତାଙ୍କୁ ନହୁଷ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଯୟାତି ଜନ୍ମିଲେ। ଯୟାତିଠାରୁ ଯଦୁ ଓ ତୁର୍ବସୁ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଦେବୟାନୀ ଜନ୍ମିଲେ। ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ, ଅନୁ, ପୁରୁ ଜନ୍ମିଲେ, ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଭୃଶପର୍ବଣଙ୍କ ଝିଅ। ଯଦୁବଂଶରେ ଯଦବମାନେ ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସୁଦେବ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ବସୁଦେବ ଓ ଦେବକୀଠାରୁ ଭୂଭାର ହରଣ ପାଇଁ ଛଅ ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗମାୟା ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସେମାନେ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସପ୍ତମ ଗର୍ଭ ବଳରାମ ହେଲେ। ଏହି ଗର୍ଭକୁ ରୋହିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରାଯିବାରୁ ସେ ରୌହିଣେୟ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥି, ଅନ୍ଧାରା ରାତିରେ, ଚାରିଭୁଜା ଶିଶୁ ଜନ୍ମିଲେ। ଦେବକୀ ଓ ବସୁଦେବ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଭୁଜା ଶିଶୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଗଲା; ବସୁଦେବ, କଂସଙ୍କ ଭୟରେ, ଶିଶୁକୁ ଯଶୋଦାଙ୍କ ଶଯ୍ୟାରେ ରଖିଲେ। ଯଶୋଦାଙ୍କ ଝିଅକୁ ଦେବକୀଙ୍କ ଶଯ୍ୟାରେ ରଖିଲେ; କଂସ ଶିଶୁର କନ୍ନା ଶୁଣି, ତାକୁ ପଥରରେ ଆଘାତ କଲେ। ତଥାପି, ସେ ଦେବକୀଙ୍କ ଅଷ୍ଟମ ଗର୍ଭ ମୃତ୍ୟୁ ଦୂତୀ ଭାବେ ମୋ ଆକାର ନେଇଥିଲେ; ମୋର ଦେହହୀନ ସ୍ୱର ଶୁଣି, କଂସ ଗର୍ଭଗୁଡ଼ିକୁ ହନନ କଲେ। ଦେବକୀଙ୍କ ବିବାହ ସମୟରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶିଶୁମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ଝିଅଟିକୁ ଯେତେବେଳେ ଛାଡ଼ାଯାଇଲା, ସେ ଆକାଶରୁ କଂସଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋତେ କାହିଁକି ଫିଙ୍ଗୁଛ, କଂସ? ତୁମକୁ ମାରିବାକୁ ଯିଏ ଜନ୍ମିଛି, ସେ ଆସିଯାଇଛି; ସେ ଦେବତାମାନେର ସାର, ଭୂଭାର ହରଣ ପାଇଁ ଆସିଛି।” ଏପରି କଥା କହି, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ସୁମ୍ଭା ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିବା ଆର୍ୟା, ଦୁର୍ଗା, ବେଦମାନ୍ୟା, ଅମ୍ବିକା ଓ ଭଦ୍ରକାଳୀ। ସେ ଭଦ୍ରା, କ୍ଷୋମ୍ୟା, କ୍ଷେମକରୀ, ବହୁବାହୁ—ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ନାମ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି। କଂସ ପୁତନା ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମାନେଙ୍କୁ ଶିଶୁକୁ ମାରିବାକୁ ପଠାଇଲେ; ବସୁଦେବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଯଶୋଦା ଓ ନନ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଭାଳ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ, ଭୟରେ, ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ଗୋକୁଳରେ ଗୋପାଳକ ଓ ଗୋପବାଳକଙ୍କ ସହ ରହିଲେ। ସେ ଦୁଇଜଣ ଜଗତର ରକ୍ଷକ ଗୋପାଳକ ହେଲେ; କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଯଶୋଦା ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବାବେଳେ ଦୋଳାରେ ବାନ୍ଧିଲେ। ଶିଶୁ ମାଆଙ୍କ ଦୁଧ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଦୁଇ ଅର୍ଜୁନ ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟରୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ବୃକ୍ଷ ଭଙ୍ଗ ହେଲା; ପିଡ଼ା ଦେଇଥିବା ଗଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଉଲଟିଦେଲେ। ପୁତନା ଯିଏ ମାରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ଦୁଧପାନ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ; କୃଷ୍ଣ ବୃନ୍ଦାବନକୁ ଯାଇ, ଯମୁନା ଜଳରେ କାଳିୟ ନାଗକୁ ଦମନ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଜଳରୁ ଦୂର କରି, ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ, ତାଲବନରେ ଧେନୁକା ଦନ୍ତକା ଶତ୍ରୁକୁ ବଧ କରି ଶାନ୍ତି ଆଣିଲେ। ଅରିଷ୍ଟ ଏବଂ କେଶୀ ଦୁଷ୍ଟ ପଶୁମାନେକୁ ବଧ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଯାଜ୍ଞ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଗୋପମାନେଙ୍କ ଯାଜ୍ଞ କରାଇଲେ। ପର୍ବତ ଉଠାଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବର୍ଷା ବନ୍ଦ କଲେ; ମହେନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଗୋବିନ୍ଦ ଭାବେ ପୂଜିଲେ ଓ ଅର୍ଜୁନକୁ ଦାନ କଲେ।