ଯୁଦ୍ଧରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୀରରେ ଶୂର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଏହା ଦେଖି ରାବଣ ଦୁଃଖରେ ବିପ୍ରଳିତ ହେଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ। ତେବେ ଅବିନ୍ଧ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଲେ, ଏବଂ ରାବଣ ତାଙ୍କର ସେନା ଓ ରଥ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ବାହାରିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମାତଲି ରଥ ନେଇ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆଣିଦେଲେ। ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ପୂର୍ବ ଯୁଦ୍ଧର ଭଳି ହେଲା। ରାବଣ ବାନରମାନେଙ୍କୁ ବଧ କରିଲେ, ମାରୁତି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ରାବଣଙ୍କୁ ଆଘାତ କରିଲେ। ରାମ ମେଘରେ ବର୍ଷା ହେବା ପରି ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ବର୍ଷା କରିଲେ, ରାବଣଙ୍କର ଧ୍ୱଜ, ରଥ, ଘୋଡା, ରଥୀକୁ କାଟିଦେଲେ। ରାମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରାବଣଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ, ତାଙ୍କର ଶିର ଛିନ୍ନ ହେଲା। ରାବଣ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ବିଳାପ କରିଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ। ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ବଧ କରି ସୀତାଙ୍କୁ ନେଲେ, ସୀତା ପବିତ୍ରତା ପ୍ରମାଣିତ କଲେ; ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷାରେ ସୀତା ପବିତ୍ର ବୋଲି ଘୋଷିତ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦଶରଥ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବଦୂତଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଜୟୀ ରୂପେ ପୂଜିତ ହେଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ଅମୃତ ବର୍ଷା କରି ବାନରମାନେଙ୍କୁ ପୁନଃ ଜୀବନ ଦେଲେ। ରାମଙ୍କ ପୂଜା ପରେ ଦେବମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ; ରାମ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଲଙ୍କା ଦେଇ ବାନରମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ସୀତା ସହ ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ବସି, ଆଗର ଆସିଥିବା ପଥରେ ଫେରିବା ସମୟରେ ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଦୁର୍ଗମ ଜଙ୍ଗଳ ଦେଖାଇଲେ। ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଆସିଲେ; ଭରତଙ୍କ ସ୍ୱାଗତ ପାଇ, ଅୟୋଧ୍ୟା ପ୍ରବେଶ କରି ସିଂହାସନରେ ବସିଲେ। ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କୌଶଳ୍ୟା, କେକୟୀ, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ରାମ ରାଜ୍ୟ ଫେରି ନିଜେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ବାସୁଦେବ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜା କଲେ; ସମସ୍ତ ଦାନ ଦେଇ, ଜନମାନେଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଲେ। ଜନମାନେଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ପରି ଆଦର କରି, ଧର୍ମ ଓ କାମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦମନ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିଲା; ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥିଲା। ନାରଦ କହିଲେ: ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ବହୁ ବର୍ଷ ପୂଜିତ ହେଇ, ରାଘବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ ଯେଉଁ ସମୟରେ ତିନି ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ; ତୁମେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ବିଜୟୀ, କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ବଧ ହୋଇଛି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ନୈକଷୀ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ରବାସ୍ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ପୁଷ୍ପୋଟ୍କଟା ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ବିଭୂତିର ଦେବତା। ନୈକଷୀ ଦ୍ୱାରା ରାବଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଶିର ଦଶ, ବାହିଶ୍ ଶତ, ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦାନରେ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ବିଜୟ କଲେ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ସଦା ନିଦ୍ରାମୟ, ବିଭୀଷଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; ତାଙ୍କର ଭଉଣୀ ଶୂର୍ପଣଖା ଓ ରାବଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ମେଘନାଦ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବିଜୟ କରି ରାବଣଠାରୁ ବେଶି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ; ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦେବମାନେଙ୍କ ଉପକାର କରି ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଏଭଳି କଥା କହି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ବିଦାୟ ନେଲେ; ଦେବମାନେଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ରାମ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ବିଷୟରେ କଥା କହିଲେ। ପୂର୍ବରୁ ମଥୁରା ନାମକ ଏକ ନଗର ଥିଲା, ଯାହା ଭରତ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଧ୍ୱଂସ କଲେ; ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ଅଭିନେତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ତିନି କୋଟିକୁ ବଧ କଲେ। ଅଭିନେତା ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିନ୍ଧୁ ତୀରରେ ବସୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଟକ୍ଷ ଓ ପୁଷ୍କର ସେଠି ରହିଗଲେ। ଭରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ଯାଇ, ରାଘବଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ; ରାମ ଦୁଷ୍ଟମାନେଙ୍କୁ ବଧ କରି ଅବଶିଷ୍ଟ ଜନମାନେଙ୍କୁ ନ୍ୟାୟରେ ସୁରକ୍ଷା କଲେ। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ର କୁଶ ଓ ଲବ ଭାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସୀତା ଲୋକ ନିନ୍ଦାରେ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଜନାପଡିଲା। ପୁତ୍ରମାନେଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ରାମ ଦଶ ହଜାର ଦଶ ଶତ ବର୍ଷ ଧରି 'ମୁଁ ତାହା' ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଏବେ ହରିଙ୍କ ବଂଶ ବିବରଣ କରିବି, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ୍ମନାଭରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅତ୍ରି, ତାହାରୁ ସୋମ, ସୋମ ଠାରୁ ପୁରୁରବା ଜନ୍ମିଲେ। ପୁରୁରବାଠାରୁ ଆୟୁ, ତାହାରୁ ନହୁଷ, ତାହାରୁ ଯୟାତି; ଯୟାତିଠାରୁ ଯଦୁ ଓ ତୁର୍ବସୁ, ତାଙ୍କୁ ଦେବୟାନୀ ଜନ୍ମିଲେ। ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ, ଅନୁ, ପୁରୁ ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ବୃଷପର୍ବନଙ୍କ କନ୍ୟା। ଯଦୁଙ୍କ ବଂଶରେ ଯଦବମାନେ ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ବାସୁଦେବ ପ୍ରମୁଖ। ପୃଥିବୀର ଭାର ହଟାଇବା ପାଇଁ ବାସୁଦେବ ଓ ଦେବକୀଠାରୁ ଛଅ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଥିଲେ, ଯୋଗମାୟା ଦ୍ୱାରା ଆଣିଦିଆଯାଇଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସେମାନେ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଆଣିଦିଆଯାଇଥିଲେ; ସପ୍ତମ ଗର୍ଭ ଦେବକୀଙ୍କୁ ଛାଡି ରୋହିଣୀଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବଳରାମ ରୌହିଣେୟ ଭାବେ ଜନ୍ମିଲେ; ଅଷ୍ଟମୀ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଶିଶୁ ଜନ୍ମିଲେ। ଏହି ଦୁଇଭୁଜ ଶିଶୁକୁ ଦେବକୀ ଓ ବାସୁଦେବ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; କଂସଙ୍କ ଭୟରେ ବାସୁଦେବ ଶିଶୁକୁ ଯଶୋଦାଙ୍କ ଶୟନକୁ ନେଇ ରଖିଲେ। ଯଶୋଦାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ନେଇ ଦେବକୀଙ୍କ ଶୟନକୁ ରଖିଲେ; କଂସ ଶିଶୁର କାନ୍ତି ଶୁଣି ତାଙ୍କୁ ପଥରରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ, ଦେବକୀଙ୍କ ଅଷ୍ଟମ ଗର୍ଭ, ଏକ ଶିଶୁର ଆକାରରେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଥିଲେ; ମୋର ଶରୀରହୀନ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି କଂସ ଗର୍ଭମାନେଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ବିବାହ ସମୟରେ ଦେବକୀଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ସେମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଶିଶୁ ଆକାଶରୁ କଂସଙ୍କୁ କହିଲେ: “କଂସ, ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ଫିଙ୍ଗୁଛ? ତୁମେ ଯାହାକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଜନ୍ମିଛି, ସେ ପୃଥିବୀର ଭାର ହଟାଇବା ପାଇଁ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଆସିଛି।” ଏଭଳି କହି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ତୁତି ପାଇ, ସୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ବଧ କରି, ସେ ଆର୍ୟା, ଦୁର୍ଗା, ବେଦମାନେଙ୍କ ଗର୍ଭ, ଅମ୍ବିକା, ଭଦ୍ରକାଳୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।