ଏକ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ପରିବେଶରେ, ଉପାସକ ନିଜର ଧ୍ୟାନକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି କାରଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡ଼ୀ ମାର୍ଗରେ ଏହାକୁ ଆକର୍ଷଣ କରି, ଏହାକୁ ଶବ୍ଦାନୁସାରେ ବାମ ସ୍ତନର ମୂଳରେ ନେଇଯାନ୍ତି। ତା’ପରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ରକୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ, ‘ଭୌଷଟ୍’ ଶବ୍ଦରେ ସମାପ୍ତ କରି ପାଠ କରନ୍ତି। ଏହାପରେ ଯଥାପ୍ରମାଣ ଯବ ପରିମାପରେ ଘୃତ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ଏହି କ୍ରମରେ, ଉପବିତ ପାନ କରି, ଚନ୍ଦନ, ପାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭକ୍ତିସହିତ ଅର୍ପଣ କରି, ତାହାର ମହିମାକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ। ତା’ପରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି, ‘ଫଟ୍’ ଶସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଲୟମୁଦ୍ରା ସହିତ ‘କ୍ଷମା’ ବୋଲି କହିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହାପରେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ, ନିଜ ହୃଦୟର କମଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭାମୟ ସୀମା ରେଖାକୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୃଦୟ ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହାପରେ, ପ୍ରଧାନ ପାକା ଖାଦ୍ୟ ନେଇ, ଦୁଇଟି ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ନିକଟ ଏବଂ ବାହାରେ ବଳି ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ବଳି ଦେଉଥିବା ବେଳେ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ରୁଦ୍ରମାନେ, ଦକ୍ଷିଣରେ ମାତୃମାନେ, ବରୁଣ ଓ ଗଣମାନେ, ଉତ୍ତରରେ ଯକ୍ଷମାନେ, ଈଶାନ କୋଣରେ ଗ୍ରହମାନେ, ଅଗ୍ନିରେ ଅସୁରମାନେ, ନୈୃତ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସମାନେ, ପଶ୍ଚିମରେ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ, ବାହାର ମଣ୍ଡଳରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିୟମ, ନୈୃତ୍ୟରେ ନୈୃତ୍ୟ, ଜଳପତି, ବାୟୁ, ଈଶାନ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହିପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ କ୍ରମରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ଗ୍ରହ, ରାଶି, ନକ୍ଷତ୍ର, ରାକ୍ଷସ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦିଗପାଳମାନେ ପାଇଁ ବଳି ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଏହି ବଳି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଲୟମୁଦ୍ରା ସହିତ ନିଜ ମନରେ ଲୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାପରେ, ଈଶ୍ବର କହିଛନ୍ତି—ମୁଁ ଏବେ କପିଳା ଗାଈଙ୍କ ପୂଜା ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ‘ଓଁ କପିଳା ନନ୍ଦାୟ ନମଃ’, ‘ଓଁ କପିଳା ଭଦ୍ରିକାୟ ନମଃ’, ‘ଓଁ କପିଳା ସୁଶୀଳାୟ ନମଃ’, ‘ଓଁ କପିଳା ସୁମନସାୟ ନମଃ’, ‘ଓଁ ଭୋଗ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଦାୟିନୀୟ ନମଃ’ ଏହିପରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ମା ସୌରଭିଙ୍କୁ, ଯିଏ ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଅମୃତ ଦାତ୍ରୀ, ପ୍ରାର୍ଥନା କରି—‘ମୋର ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦିଅ’ ବୋଲି ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଏହି କପିଳା ଗାଈ ମୋର ପାପ ଦୂର କରନ୍ତୁ, କୁକର୍ମ ରୋଧ କରନ୍ତୁ—ଏପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ଗାଈ ସଦା ମୋ ପଛରେ, ସାମ୍ନାରେ ଓ ହୃଦୟରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛି। ତେଣୁ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଇଛି ତାହା ଗୁପ୍ତ କରନ୍ତୁ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପବିତ୍ର ହେବି। ପୂଜା ପରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦକୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଏହାପରେ ଦ୍ୱିପରାହ୍ଣ ବେଳେ ସ୍ନାନ କରି ଅଷ୍ଟପୁଷ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କ ଆସନ, ପ୍ରତିମା ଓ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ ଖାଦ୍ୟ ଭଲଭାବେ ତିଆରି କରି ଭୋଜନଶାଳାରେ ଆଣି, ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ମନ୍ତ୍ର ‘ଭୌଷଟ୍’ ଶବ୍ଦରେ ସମାପ୍ତ କରି ସାତଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଦର୍ଭା ଓ ଶଂଖ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଛିଟି ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖାଦ୍ୟ ନେଇ ଶିବଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରନ୍ତି। ଏହାର ଅର୍ଧଂଶ କୁଲିକା ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପିତ ହୁଏ। ଏହି କୁଲିକାକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ନାଭି ଅଗ୍ନି ଓ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପଣ କରି, ଅଗ୍ନି ବୀଜକୁ ‘କ’ ଆଦି ସ୍ଥାନକ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଧ୍ୟାନ କରି, ‘ତୁମେ ଶିବଙ୍କ ଅଗ୍ନି’ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରି କୁଲିକା ଅଗ୍ନିରେ ରଖନ୍ତି। ‘ଓଁ ହାଁ ଅଗ୍ନୟେ ନମଃ’, ‘ହାଁ ସୋମାୟ ନମଃ’, ସୂର୍ୟ, ବ୍ରହସ୍ପତି, ପ୍ରଜାପତି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ବିଶ୍ୱଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଅଗ୍ନିକୁ ହାଁ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବଳି ଦେଇ, କ୍ଷମା ଚାହିଁ ନିବୃତ୍ତି କରନ୍ତି। କୁଲିକାର ଦାହିଣପଟେ ଧର୍ମ ପାଇଁ, ବାମପଟେ ଅଧର୍ମ ପାଇଁ ଦଧି ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି। ରୁଚି ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ବରୁଣ ଓ ଜଳାଗ୍ନିକୁ, ଘର ଦ୍ୱାରରେ ବିଘ୍ନନାଶକ, ଚକ୍କିଘରେ ସୁଭଗାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ମୁସଳରେ ଶକ୍ତିପ୍ରିୟ, ଅସ୍ତ୍ରକୁ ପୂଜା, ଝାଡ଼ୁ ଓ ଖଟିଆରେ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ପାଇଁ, ମଧ୍ୟମ ସ୍ତମ୍ଭରେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଘରବଳି ଦେଇ, ପରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଦିପା ବା ପଦ୍ମପତ୍ର ଦିଆ ଭାଜାରୁ ଭୋଜନ କରନ୍ତି। ଗୁରୁ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ପୁତ୍ର ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ମୌନ ରହନ୍ତି। ବଟ, ଅଶ୍ୱଥ୍ଥ, ଅର୍କ, ଭଲ୍ଲାତକ ଗଛ ଏଡ଼ି, ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ନେଇ, ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ପାନ କରିବା ଉଚିତ। ପଞ୍ଚତର୍ପଣ ଅଗ୍ନିକୁ ‘ସ୍ୱାହା’ ଶବ୍ଦରେ, ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକର, ଦେବଦତ୍ତ, ଧନଞ୍ଜୟ—ଏହି ଉପବାୟୁମାନେ ପାଇଁ ଜଳ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ଶେଷ ଜଳ ପାନ କରନ୍ତି। ‘ତୁମେ ଅମୃତ ଆବୃତି’ ବୋଲି ପ୍ରାଣାହୁତି ଦିଅନ୍ତି—‘ପ୍ରାଣାୟ ସ୍ୱାହା, ଅପାନାୟ, ସମାନାୟ, ଉଦାନାୟ, ବ୍ୟାନାୟ’। ଭୋଜନ ଶେଷେ କୁଲିକା କ୍ରିୟା କରି, ‘ତୁମେ ଅମୃତ ସଂବୃତି’ ବୋଲି ଶରୀର ଶ୍ୱାସ ଓ ଖାଦ୍ୟ ସଂପୃକ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହାପରେ ପ୍ରଭୁ କହନ୍ତି—ଏବେ ମୁଁ ଉପବିତ ଧାରଣ ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାକଳାପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ। ଏହା ଦୈନିକ ଓ ନିମିତ୍ତିକ ଉପାସନା ଭାବେ ନିୟତ। ଆଷାଢ଼ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଶ୍ରାବଣ ଓ ଭାଦ୍ର ମାସରେ, ଶୁକ୍ଳ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ କରିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା କାର୍ତ୍ତିକୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଥମ ତିଥିରୁ କୌଣସି ତିଥିରେ କରିପାରିବେ—ଅଗ୍ନି, ବ୍ରହ୍ମା, ଅମ୍ବିକା, ନାଗ, ସ୍କନ୍ଦ, ସୂର୍ୟ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି। ଦୁର୍ଗା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଗୋବିନ୍ଦ, ସ୍ମର, ଶମ୍ଭୁ, ଅମୃତପାନୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଏହି ବିଧି କରାଯିବା ଉଚିତ। ସୁନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରମରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୂପା, ତାମ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଧାତୁ ଉପଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଭାବେ ଏହି ପୂଜା ଓ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଭକ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତିସହିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଉପାସକ ନିଜ ଜୀବନକୁ ପବିତ୍ର କରି ସଫଳତା ଲାଭ କରନ୍ତି।