ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ପୂଜାରି ମହାନ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ପୂଜା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ଚତୁର୍ଦିଗରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ—ପୂର୍ବ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମାତୃଗଣଙ୍କୁ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ବରୁଣ ଓ ତାଙ୍କର ସମୂହକୁ, ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଯକ୍ଷମାନେ, ଆଉ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ ଗ୍ରହମାନେ, ଅଗ୍ନିରେ ଅସୁରମାନେ, ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମରେ ରାକ୍ଷସମାନେ, ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମରେ ନାଗମାନେ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଓ ରାଶିମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମରେ ନିବେଦନ କଲେ। ଏହି ପରେ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ନିବେଦନ ଦିଆଗଲା; ବାହ୍ୟ ଚକ୍ରରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ଯମଙ୍କୁ, ନୈୃତି, ଜଳପତି, ବାୟୁ, ଧନରକ୍ଷକ, ପୂର୍ବ ଆରମ୍ଭରେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ଈଶାନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦିଆଗଲା। ପ୍ରଥମେ ନୈୃତି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ତାପରେ କାଉଁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ବାହ୍ୟ ହୋମ ଦିଆଯାଇ, ଦୁଇ ନିବେଦନ ମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଗତ କରାଯାଇଲା। ତା’ପରେ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଅର୍ଘ୍ୟପାତ୍ର ଧାରଣ କରି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଘେରା ଅଗ୍ନିଶାଳାକୁ ଯିବା ଦରକାର। ସମସ୍ତ ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀକୁ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପରେ, ଉତ୍ତରମୁଖୀ ହୋଇ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା, କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଛିଟା ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧି କରିବା, କବଚ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ତଳ ମାଟିକୁ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ହଟାଇ, ପୁଣି ଭରି ସମାନ କରିବା; ପୁଣି କବଚ ଛିଟା ଦେଇ ଶରମନ୍ତ୍ରରେ ପିଡ଼ିବା। ତଳ ଝାଡ଼ି, ଲେପନ, ଶିଳ୍ପ ରୂପ ଗଠନ, ଏବଂ ତ୍ରିପୂଣ୍ଡ ଧାରଣ କରି କବଚ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରାଯିବ। ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ତଳେ ମୁହଁ ଥିବା ଭାବରେ ତିନିଟି ଜଳର ରେଖା ଦେଇ, କୁଶ ଓ ଶିବମନ୍ତ୍ରରେ ବା ବିପରୀତକ୍ରମରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା। ଭୃକୁଟି ମନ୍ତ୍ର ଓ ହୃଦୟରେ ଚାରିଟି ପଥ ଦର୍ଭା ଦ୍ୱାରା ବିଛାଇବା, ତନ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରରେ ଆସନ ଗଠନ କରିବା। ଏଠି ହୃଦୟ ମନ୍ତ୍ରରେ ବାଗିଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା; ଶୁଦ୍ଧ ପାତ୍ରରେ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା। ମାଂସ ଭାଗ ପୃଥକ କରି, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଦେହ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଭୂତାଗ୍ନି—ଏ ତିନି ଅଗ୍ନିକୁ ଏକତ୍ର କରିବା। "ଓଁ ହୁଁ" ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଗ୍ନି ଚେତନାକୁ ଅଗ୍ନି ବୀଜରେ ସ୍ଥାପନ, ସଂଗ୍ରହୀତ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ଅମୃତ କରାଯାଏ। ଅସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ କବଚ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଉପାସକ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପରିକ୍ରମା କରିବେ। ଶିବ ବୀଜ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ, ବାଣୀ ଦେବୀ ମଣ୍ଡଳରେ, ବାଣୀ ଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ନିକ୍ଷେପ କରିବା ଭାବନା। ଅଫିସିଆନ୍ଟ ଭୂମିରେ ବସି, ହୃଦୟ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ତାହାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବେ, ପଛରେ ନାଭି ଦେଖି ଅନ୍ତର୍ଗତ ବୀଜକୁ ସଂଗ୍ରହ କରିବେ। ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ସଂଗ୍ରହ, ଉପବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ, ଶୁଦ୍ଧି, ଆଚମନ କରି, ଗର୍ଭରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜା କରି, ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷା କରିବେ। ଗର୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦେବୀଙ୍କ ବାହୁବନ୍ଧନ ନରମ ହାତରେ ପିନ୍ଧାଇବେ; ଗର୍ଭାଧାନ ପୂଜା ପାଇଁ ସଦ୍ୟୋଜାତ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜିବେ। ହୃଦୟ ମନ୍ତ୍ରରେ ତିନି ହୋମ କରିବେ; ପୁତ୍ରୋତ୍ପାଦନ ପୂଜା ପାଇଁ ତୃତୀୟ ମାସରେ ବାମ ହାତରେ ପୂଜା କରିବେ। ତିନି ହୋମ ଶିର ଉପରେ ଜଳ ଛିଟା ସହିତ ଦେବେ; ଷଷ୍ଠ ମାସରେ ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ ପାଇଁ ରୂପକୁ ପୂଜିବେ। ଚୂଡ଼ା ସହିତ ତିନି ହୋମ ଦେଇ, ମୁଁହର ଅଙ୍ଗ ଗଠନ, ମୁଁହ ଖୋଲିବା ଓ ଶୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଦଶମ ମାସରେ ଜନ୍ମ ଓ ନାମକରଣ ରିତି ପୂର୍ବବତ୍ କରିବେ; ଦର୍ଭା ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ, ଜନ୍ମ ମଳ ଦୂର କରିବାକୁ ସ୍ନାନ କରିବେ। ଦେବୀ ପାଇଁ ସୁନା ବନ୍ଧନ ଧ୍ୟାନ କରି, ହୃଦୟରେ ପୂଜା କରିବେ; ଜନ୍ମ ପରେ ଅଶୁଚି ଦୂର କରିବାକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ଦିଆ ଜଳ ଛିଟାଇବେ। ଘଡ଼ାକୁ ବାହାରେ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଛୁଇଁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବେ; ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କଟିର ଉପର-ତଳ ଛୁଇଁ, କୁଶ ବାହାରେ ରଖିବେ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ହୃଦୟରେ ମଣ୍ଡଳ ବିସ୍ତାର କରିବେ; ପ୍ରତିଷ୍ଠାପିତ ମନ୍ତ୍ରରେ ତିନି ଶିରା ଉପରେ କଥା କହିବେ। ଘୃତ ଲିପ୍ତ ପଞ୍ଚ ଦର୍ଭା ଉପରି, ମୂଳ ଓ ଶିରାରେ ଅର୍ପଣ କରି, ହୃଦୟରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଶଙ୍କର, ବିଷ୍ଣୁ, ଅନନ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜିବେ। ଦୁର୍ବା ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଚାଉଳ ନେଇ ପରିକ୍ରମା କରି, ଇନ୍ଦ୍ରରୁ ଈଶାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମକ୍ରମେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବେ। ଅଗ୍ନି ସହିତ ଯେଉଁମାନେ ସଂଯୁକ୍ତ, ସେଉଁମାନେ ଦିଗ୍ଦିଗରେ ହୃଦୟରେ ପୂଜି, ଏପରି କଲେ ବିଘ୍ନ ଦୂର ହେବ ଓ ଶିଶୁର ରକ୍ଷା ହେବ। ଶେଷରେ ଏହିମାନେ ପାଇଁ ଶୈବ ଆଦେଶ ଦେଇ, ଚମଚ ଓ ଶରାବଳୀ ନେଇ, ଉପର ତଳ ମୁଁହ କ୍ରମରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବେ। ଅଗ୍ନିରେ ତାପି, ଦର୍ଭା ମୂଳ, ମଧ୍ୟ, ଶିରା ଛୁଇଁବେ; କୁଶ ଛୁଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଆତ୍ମ ଓ ଶିବତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଆହ୍ୱାନ କରିବେ। ହାଁ, ହିଁ, ହୁଁ, ସଂ, ର ମନ୍ତ୍ରକ୍ରମରେ ତିନି ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ଶରାରେ ଶମ୍ଭୁ ଶକ୍ତିକୁ ପୂଜି, ହୃଦୟ ଅଣୁ ସ୍ଥାପନ କରିବେ। ତିନି ଗଳାବନ୍ଧିତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଫୁଲ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀରେ ପୂଜି, ସ୍ୱୟଂ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ବରେ କୁଶ ଉପରେ ରଖିବେ। ଗାଈଁ ଘୃତ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ସ୍ୱୟଂକୁ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ ଭାବି ଘୃତ ଗ୍ରହଣ କରିବେ। ଅଲତାର ଉପରେ, ହୃଦୟ ସ୍ତରରେ, ଅଗ୍ନି ମଣ୍ଡଳରେ ଘୃତ ଘୁମାଇ, ପୁଣି ବିଷ୍ଣୁ ରୂପ ଧ୍ୟାନ କରି, ଈଶାନ ମଣ୍ଡଳରେ ଘୃତ ସ୍ଥାପନ କରିବେ। କୁଶ ଶିରା ଦ୍ୱାରା ଘୃତ ନେଇ, ମୁଣ୍ଡ ଅଳ୍ପ ଝୁକାଇ ‘ସ୍ୱାହା’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପ୍ରଥମେ ବିଷ୍ଣୁ, ପରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଏକ ବିନ୍ଦୁ ଅର୍ପଣ କରିବେ। ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ନାଭିରେ ଧରି, ଦର୍ଭାରେ ଅଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ତରଣ କରିବେ। ଦୁଇ ହାତରେ ଦର୍ଭା ଧରି, ଅଗ୍ନି ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଅସ୍ତ୍ର ମୁଦ୍ରାରେ ତରଣ କରିବେ; ଏଭଳି ହୃଦୟ ଓ ସ୍ୱୟଂ ଦିଗକୁ ମୁଁହ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ତରଣ କରିବେ। ହୃଦୟରେ ତାପିଥିବା ଦର୍ଭା ମିଳିଲେ, ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ି ଶୁଦ୍ଧ କରିବେ; ଅନ୍ୟ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଦର୍ଭା ଦ୍ୱାରା ଝାଡ଼ି ଅଗ୍ନି ଜଳାଇବେ।