ଏହି ପବିତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନର କଥା ଆମେ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଣିବା। ଆଦିରେ, ଉଚିତ କ୍ରମରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସଦ୍ୟୋଜାତ, ବାମଦେଵ, ଅଘୋର, ତତ୍ପୁରୁଷ ଓ ଈଶାନଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ନିୟମ ଅଛି। ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାନେ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ବାୟୁ, ନିରୃତି ଓ ଶିଵ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମିକ ଧ୍ୟାନକୁ ଦେଖାଉଛନ୍ତି। ପରେ, ଏହି ପଞ୍ଚମୁଖୀ ରୂପକୁ ଏକ ସାଥିରେ ଏନେଇ, ଘୃତ ଅଞ୍ଜଳି ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି—ଏହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୁଖର ରୂପ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ। ପରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଈଶାନଙ୍କ ସହ ପୂଜା କରି, ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତିନିଟି ଅଘୃତ ଅର୍ପଣ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଏହି ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା—"ତୁମେ ଶିଵ, ଅଗ୍ନି, ହବିଗ୍ରାସୀ।" ଏହା ପରେ ହୃଦୟରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜା କରି, ତାହାକୁ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଓ ପୂର୍ବ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ହବିଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପରେ, ହୃଦୟ ରେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଶିଵଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଜ ସମୂହ ଓ ଅଂଗସହିତ ଆହ୍ୱାନ କରି ଆଦର ସହ ପୂଜା କରିବା ଓ ଅନୁମତି ନେଇ ଶିଵଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅଗ୍ନି ଓ ଶିଵଙ୍କ ନାଡ଼ୀକୁ ଏକତ୍ର କରି, ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଓ ତାହାର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଦଶମଂଶ ହୋମ କରିବା ନିୟମ। ଘୃତ, ଦୁଧ, ମଧ ପ୍ରତ୍ୟେକର ମାପ ହେଉଛି ଏକ କର୍ଷ; ଦହି ପାଇଁ ଏକ ଶଂଖପୂର୍ଣ୍ଣ, ଖିର ପାଇଁ ପ୍ରସୃତି ମାପ ଦିଆଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ, ଧାନ୍ୟ ପାଇଁ ଏକ ମୁଠି, ମୂଳ ଓ ଫଳ ପାଇଁ ତିନିଟି ଉପଯୁକ୍ତ ମାପରେ ଦିଆଯାଏ। ପାକା ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଅର୍ଧମୁଖପୂର୍ଣ୍ଣ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗ, ଉଖୁ ପାଇଁ ଉପର ଗଠନ, ଲତା ପାଇଁ ଦୁଇ ଆଙ୍ଗୁଠି ପ୍ରମାଣ ଦିଆଯାଏ। ଫୁଲ ଓ ପତ୍ର ପାଇଁ ତାହାର ନିଜ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ହୋମକାଠି ପାଇଁ ଦଶ ଆଙ୍ଗୁଠି ଲମ୍ବା, କପୂର, ଚନ୍ଦନ, କୁଙ୍କୁମ, କଷା, ଲାଉ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ କଳୟା ବିଆ ପ୍ରମାଣ ଦିଆଯାଏ। ଗୁଗୁଳୁ ପାଇଁ ବେର ବିଆ ପ୍ରମାଣ ଏବଂ କନ୍ଦ ପାଇଁ ଏକ ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଦିଆଯାଏ। ଏପରି ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମ ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରି, ଅଞ୍ଜଳିକୁ ଘୃତରେ ଉଲ୍ଟା କରି ପାତ୍ରରେ ରଖିବା, ତାର ମୁଣ୍ଡରେ ଫୁଲ ରଖିବା, ବାମହସ୍ତରେ ଧରି ତାପରେ ଦୁଇହାତ ଦ୍ୱାରା ଶଂଖ ମୁଦ୍ରା ତିଆରି କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଦେହ ଅର୍ଧ-ଉଠା ଅବସ୍ଥାରେ, ପାଦ ଏକସାଥି, ଶଂଖମୁଦ୍ରାକୁ ନାଭିଠାରେ ରଖି, ଦୃଷ୍ଟି ଅଞ୍ଜଳିର ଶୀର୍ଷ ଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି କାରଣରୁ ବିମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସୁଷୁମ୍ନା ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିକୁ ବାମ ଛାତି ଉପରେ ଆଣି, ମୂଳକୁ ସେଠି ନିବେଶ କରିବା ଉଚିତ। ମୂଳମନ୍ତ୍ରକୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ 'ଭୌଷଟ୍' ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ଯବ ବିଆ ପ୍ରମାଣ ଘୃତ ଅର୍ପଣ କରିବା ନିୟମ। ଏହା ପରେ ଜଳପାନ, ଚନ୍ଦନ, ପାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ଭକ୍ତିସହ ତାହାର ମହିମାକୁ ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଅଗ୍ନିକୁ 'ଫଟ୍' ଶବ୍ଦସହ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ସଂହାର ମୁଦ୍ରା କରି 'କ୍ଷମା କର' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ହୃଦୟ ରେ ଶୁଭ୍ର ଅଗ୍ନିବଳୟ ନିବେଶ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହବି ନେଇ, ଦୁଇଟି ବୃତ୍ତ ତିଆରି କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଓ ବାହ୍ୟ ଦୁଇଠି ସ୍ଥାନରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ରୁଦ୍ରମାନେ, ମାତୃମାନେ, ଦକ୍ଷିଣେ ମଧ୍ୟ, ପଶ୍ଚିମେ ଭାରୁଣ ଗଣ, ଉତ୍ତରେ ଯକ୍ଷ, ଈଶାନକୋଣରେ ଗ୍ରହ, ଅଗ୍ନିରେ ଅସୁର, ନୈୃତ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସମାନେ, ଉତ୍ତରପଶ୍ଚିମେ ନାଗ, ମଧ୍ୟରେ ନକ୍ଷତ୍ର, ରାଶି, ଅଗ୍ନିରେ ସବୁଠି ଓ ନୈୃତ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ନିୟମ ଅଛି। ପଶ୍ଚିମେ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ପାଇଁ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଅର୍ପଣ, ବାହ୍ୟ ବୃତ୍ତରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଯମ ପାଇଁ, ନୈୃତ୍ୟ, ଜଳପତି, ବାୟୁ, ଧନାଧ୍ୟକ୍ଷ, ଆଦି ଦେବତାମାନେ ଓ ଈଶାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ନୈୃତ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ, କାଉଁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ବାହ୍ୟ ଅର୍ପଣ, ଏହି ଦୁଇ ଅର୍ପଣର ମନ୍ତ୍ରକୁ ନିଜ ମନରେ ଲୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ଅର୍ଘ୍ୟ ପାତ୍ର ଧରି ଶୁଭ୍ର ଭାବେ ଶୁଭ ଅଗ୍ନିଶାଳାକୁ ଯାଇ, ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ସହ ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା। ଉତ୍ତର ମୁହଁ କରି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଦେଖି, କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଛିଁଟା ଓ ସ୍ପର୍ଶ କରି, କବଚମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଓ ଉଚିତ ଭାବେ ଛିଁଟା ଦେବା। ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତୋଳିତ ମାଟି ହଟାଇ, ପୁନଃ ପୂରଣ ଓ ସମତଳ କରି, କବଚ ଛିଁଟା ଓ ବାଣମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମାଟିକୁ ଛୁଆଇବା। ସବୁବେଳେ ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ସଫା କରି, ଲେପନ କରି, କଳାର ଆକୃତି ସଜାଇ, ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରି, କବଚ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତିନିଟି ଜଳ ରେଖା, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ତଳ ମୁହଁ କରି, କୁଶ ଓ ଶିଵମନ୍ତ୍ର ସହ କିମ୍ବା ବିପରୀତ କ୍ରମରେ, ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ ବଜ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ କରି, ଚାରିଟି ପଥ ଦର୍ଭା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ସୂତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆସନ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ଭାଗୀଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା, ଶୁଭ୍ର ପାତ୍ରରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ମାଂସ ଭାଗ ଅଲଗା କରି, ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଦେହଜ, ଚନ୍ଦ୍ରଜ, ଭୂତାଗ୍ନି—ଏହି ତିନି ଅଗ୍ନିକୁ ଏକତ୍ର କରିବା ଉଚିତ। 'ହୁଁ' ବୀଜ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ, ସଂକଳିତ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ଅମୃତ କରିବା, ଗାଉ ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ଦେବା ନିୟମ। ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଓ କବଚ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡକୁ ଡାହାଣ ଦିଗକୁ ପରିକ୍ରମା କରିବା ଉଚିତ। ଶିଵ ବୀଜ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଭାଗଦେବୀଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ତାହାକୁ ଦେଖିବା, ଶବ୍ଦଦେବତା ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ନିକ୍ଷେପ କରିବା ଉଚିତ। ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ, ମାଟି ଉପରେ ବସି, ହୃଦୟ ଦିଗକୁ ମୁଖ କରି, ନାଭି ଉପରେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ବୀଜକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି, ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ସଂଗ୍ରହ, ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ, ଶୁଦ୍ଧି, ଆଚମନ କରିବା ନିୟମ। ଗର୍ଭସ୍ଥ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜା କରି, ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।