ଏକ ସମୟର କଥା, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଗଢ଼ଣା ଓ ଦେହର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ମହାନ ଋଷିମାନେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ— ଦେହର କ୍ରିୟାନ୍ବିତ ଅଙ୍ଗ ପାଞ୍ଚଟି ଅଛି: ପାଦ, ଗୁଦ, ହାତ, ବାଣୀ ଓ ଲିଙ୍ଗ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସଂଚାଳନ କରେ। ଏବେ ଶୁଣ, ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତର କଥା— ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭୂତରେ ଏହି ସାର୍ବଭୌମ ଦେହ ଗଢ଼ାଯାଇଛି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର। ଏହି ଦେହର ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବାକୁ କହିଛନ୍ତି। ପ୍ରାଣତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ଭ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଜୀବରେ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ୍। ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ବ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟରେ ବିସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର। ଏଠାରେ ‘ଫ’ ଅକ୍ଷରକୁ ଅହଂକାର ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ‘ପ’ ଅକ୍ଷର, ଯାହା ଚେତନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ରଖିବା ଦରକାର। ‘ନ’ ଅକ୍ଷରକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶବ୍ଦ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ମୁଣ୍ଡରେ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ୍। ‘ଧ’ ଅକ୍ଷରକୁ ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ମୁଖମଣ୍ଡଳରେ ବିସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର। ଦୃଶ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ‘ଦ’ ଅକ୍ଷରକୁ ହୃଦୟରେ, ରସ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ‘ଥ’ ଅକ୍ଷରକୁ ଜଠରରେ ବିସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଗନ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ‘ତ’ ଅକ୍ଷରକୁ ଉରୁଦ୍ୱୟରେ, ‘ଣ’ ଅକ୍ଷରକୁ କାନରେ, ଏବଂ ‘ଢ’ ଅକ୍ଷରକୁ ଚର୍ମରେ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବା ଦରକାର। ‘ଡ’ ଅକ୍ଷରକୁ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁରେ, ‘ଠ’ ଅକ୍ଷରକୁ ଜିଭରେ, ‘ଟ’ ଅକ୍ଷରକୁ ନାସିକାରେ ଏବଂ ‘ଞ’ ଅକ୍ଷରକୁ ବାଣୀରେ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ୍। ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ‘ଝ’ ଅକ୍ଷରକୁ ହାତରେ, ‘ଜ’ ଅକ୍ଷରକୁ ପାଦରେ, ‘ଛ’ ଅକ୍ଷରକୁ ଗୁଦରେ ଏବଂ ‘ଚ’ ଅକ୍ଷରକୁ ଲିଙ୍ଗରେ ବିସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର। ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ‘ଙ’ ଅକ୍ଷରକୁ ପାଦଦ୍ୱୟରେ, ‘ଘ’ ଅକ୍ଷରକୁ ଜଠରରେ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱ ‘ଗ’ ଅକ୍ଷରକୁ ହୃଦୟରେ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ୍। ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱ ‘ଖ’ ଅକ୍ଷରକୁ ନାସିକାରେ ଏବଂ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ ‘କ’ ଅକ୍ଷରକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ବିସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର। ‘ୟ’ ଅକ୍ଷରକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବତା ଭାବେ ହୃଦୟକମଳରେ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ହୃଦୟରୁ ବাহାରିଅଛି ବୃହତ୍ ବୃହତ୍ ବାହାତରି ହଜାର ନାଡ଼ୀ। ସେଠାରେ ‘ମ’ ଅକ୍ଷରକୁ ଷୋଳଖ ଅଂଶ ସହିତ ବିସ୍ଥାପିତ କରି, ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିମଣ୍ଡଳ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଠି, ଦେବମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ‘ହ’ ଅକ୍ଷରକୁ ପବିତ୍ର ଓଁକାର ସହିତ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ୍—‘ଓଁ ଆଁ, ପରମତତ୍ତ୍ୱର ସାର; ଆଁ, ପୁରୁଷତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରଣାମ।’ ‘ଓଁ ବାଁ, ମନୋନିବୃତ୍ତିର ସାର; ବିଶ୍ୱର ସାରକୁ ପ୍ରଣାମ। ଓଁ ବା, ସମସ୍ତଙ୍କର ସାରକୁ ପ୍ରଣାମ।’ ଏହିପରି ପାଞ୍ଚ ଶକ୍ତିର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ଏହି ପ୍ରଥମ ଶକ୍ତି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ବସିବାକୁ, ତୃତୀୟଟି ଶୟନ କାଳରେ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥଟି ପାନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଗ୍ରତ୍ୟର୍ଚ୍ଚା ବିଧିର ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ପଞ୍ଚ ଉପନିଷଦ୍ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ମଧ୍ୟରେ ‘ହୁଁ’ ଅକ୍ଷରକୁ ରଖି, ହରିଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରମୟ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। ଯେଉଁଠି ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରାଯିବ, ସେଠି ମୂଳମନ୍ତ୍ର ‘ଓଁ ନମୋ ଭଗବତେ ବାସୁଦେବାୟ’ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ୍। ମୁଣ୍ଡ, ନାସିକା, ଲଳାଟ, ମୁଖ, କଣ୍ଠ ଓ ହୃଦୟରେ କ୍ରମ କ୍ରମେ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବା ଦରକାର— କେଶବଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡରେ, ନାରାୟଣଙ୍କୁ ମୁଖରେ, ମାଧବଙ୍କୁ କଣ୍ଠରେ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଦୁଇ ବାହୁରେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ୍। ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପୃଷ୍ଠେ, ବାମନଙ୍କୁ ଜଠରରେ, ତ୍ରିବିକ୍ରମଙ୍କୁ କଟିରେ, ଶ୍ରୀଧରଙ୍କୁ ଉରୁଦ୍ୱୟରେ ବିସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ୍। ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଡାହାଣପାର୍ଶ୍ୱରେ, ପଦ୍ମନାଭଙ୍କୁ ଗୁଡ଼ିକୁ ଏବଂ ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ପାଦରେ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବା ଦରକାର। ଏହିପରି ହୃଦୟଆଦି ଛଅ ଅଙ୍ଗରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିସ୍ଥାପନ କରିବା ଏକ ସାଧାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କ ନିଜେ ସ୍ଥାପନ କରିବେ, ସେଠି ସେମାନଙ୍କ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ୍। ଦେବତାର ନାମର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷରକୁ ବାରଟି ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜିତ କରି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର। ଦେବତା ଭିତରେ ଯେପରି, ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍। କମଳମଣ୍ଡଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଗନ୍ଧ ଓ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ଏପରି ଆସନ, ଅଙ୍ଗ ଓ ପାର୍ଷ୍ୱଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଆସନକୁ ଦ୍ୱାଦଶାର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରି ରହିଛି ବୋଲି ଚିନ୍ତନ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ଚକ୍ର ତିନୋଟି ନାଭି, ଦୁଇଟି ଧାର ଓ ଅନେକ କିଲି ସହିତ ଥାଏ। ପଛ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରାକୃତିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ରଶ୍ମି ଶିରାର ଶିଖରରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗରେ ପୂଜା କରିବା ଏବଂ ଏଠି ଷୋଳଖ ଅଂଶ ସହିତ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ ନାଭିରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଶକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱାଦଶଦଳ କମଳ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷଶକ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ମୂର୍ତ୍ତିରେ ହରିଙ୍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରି, ସେଠି ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ଫୁଲ, ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟମାନୁସାରେ ଅଙ୍ଗ ଓ ରଖ୍ୟାମଣ୍ଡଳ ସହିତ, ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରୀ ବୀଜମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କେଶବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ଦ୍ୱାଦଶାର ଚକ୍ରରେ ଲୋକପାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ରମ କ୍ରମେ ପୂଜା କରି, ପୁନଃ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଫୁଲ ଓ ଗନ୍ଧଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ପୌରୁଷସୂକ୍ତ ଓ ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପୀଠକୁ ପୂଜା କରି, ମୂଳ ଅରମ୍ଭରୁ କ୍ରମ କ୍ରମେ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବୈଷ୍ଣବ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ଉଚିତ୍। ବୈଷ୍ଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେଇ, ଶାନ୍ତିଜଳ ବିଧି କରିବା ଦରକାର। ଏହି ଜଳକୁ ମୂର୍ତ୍ତି ଶିର ଉପରେ ଛିଟିଇ, ତାପରେ ଅଗ୍ନି ଆନିବା ଉଚିତ୍। ଦକ୍ଷିଣ ଅଲତାରୁ ଅଗ୍ନି ଆଣି, ‘ଅଗ୍ନି ଅର୍ପିତ ହେଲା’ ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ୍।