ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ପ୍ରକାର ବିଚାର କରୁଥିଲେ—ସାଧ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ, ପଞ୍ଚଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକର ଅଧିପତି ଦେବତାମାନେ, ସେମାନଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆକୃତି ତିଆରି କରି, ଏହି ସବୁକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହାପରେ, ଆକାଶକୁ ମନରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି, ମନକୁ ଅହଂକାରରେ ଲୀନ କରିବା; ଏହି ଅହଂକାରକୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୀନ କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆକୃତି ହେଉଛନ୍ତି ବାସୁଦେବ। ସେ, ସୃଷ୍ଟି ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମାୟାକୁ ଧାରଣ କରି, ତାହାକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରିଥିଲେ। ପ୍ରଭୁ ବାସୁଦେବ ପ୍ରଥମେ ଶବ୍ଦର ସାର ରୂପ ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତା’ପରେ ମାୟାକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରି ଆଲୋକର ଆକୃତି ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପୁନଃ ସେ ରସର ସାର ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ, ଓ ଗନ୍ଧର ଆକୃତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ଅନିରୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ପ୍ରଥମେ ଜଳକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେହି ଜଳରେ, ପଞ୍ଚଭୂତ ସହିତ ସୁନା ଡିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଆତ୍ମାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲା। ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ଏହାକୁ ‘କ୍ରିୟାଶୀଳ’ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ‘ବ୍ୟାହୃତି’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ତତ୍ତ୍ୱ। ଏହିପରେ, ପ୍ରାଣମୟ ଶରୀରରେ ଅଷ୍ଟାକାର ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ବୁଦ୍ଧିରୁ ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ତା’ଠାରୁ ମନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ—ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ। ଏହି ବିଷୟଗୁଡିକୁ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚର୍ମ, କର୍ଣ୍ଣ, ନାସା, ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ବା ଓ ବୁଦ୍ଧି ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରାଯାଇଛି। ଅନୁକ୍ରମରେ, ପାଦ, ଗୁଦ, କର, ବାଣୀ, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ ଓର୍ଗାନଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରେ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ରୂପେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏବେ, ପଞ୍ଚ ଭୂତ—ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ—ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର ମୂଳ ଶରୀର ତିଆରି ହୁଏ। ଏହି ଶରୀରରେ, ପ୍ରାଣତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ଭ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଜୀବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ୍; ବୁଦ୍ଧି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ବ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ଏହିଠାରେ, ଅହଂକାର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ଫ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା, ମନ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ପ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା, ଇଚ୍ଛାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍। ‘ନ’ ଅକ୍ଷର ଶବ୍ଦ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୁଣ୍ଡରେ, ‘ଧ’ ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୁଖ ଅଞ୍ଚଳରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ରୂପ ତତ୍ତ୍ୱ ‘ଦ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟରେ, ରସ ତତ୍ତ୍ୱ ‘ଥ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଉଦରରେ, ଗନ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱ ‘ତ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଜଂଘାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ୍। ‘ଣ’ କର୍ଣ୍ଣରେ, ‘ଢ’ ଚର୍ମରେ, ‘ଡ’ ଚକ୍ଷୁରେ, ‘ଠ’ ଜିହ୍ବାରେ, ‘ଟ’ ନାସାରେ, ଏବଂ ‘ଞ’ ବାଣୀରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ‘ଝ’ ହସ୍ତରେ, ‘ଜ’ ପାଦରେ, ‘ଛ’ ଗୁଦରେ, ‘ଚ’ ଲିଙ୍ଗରେ, ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ ‘ଙ’ ଦ୍ୱାରା ପାଦରେ, ‘ଘ’ ଉଦରରେ, ଅଗ୍ନିତତ୍ତ୍ୱ ‘ଗ’ ହୃଦୟରେ, ବାୟୁତତ୍ତ୍ୱ ‘ଖ’ ନାସାରେ, ଆକାଶତତ୍ତ୍ୱ ‘କ’ ମୁଣ୍ଡରେ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ୍। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା ‘ୟ’ ଅକ୍ଷର ହୃଦୟ ପଦ୍ମରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍; ଏଠାରୁ ବাহାରୁଛି ବୃହତ୍ ବাহାଳି ବା ଇଡ଼ା-ପିଙ୍ଗଳା ମିଶି ୭୨,୦୦୦ ନାଡୀ। ‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଏଠାରେ ଷୋଳ ଅଂଶ ସହିତ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ; ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିର ଚକ୍ର ବିନ୍ଦୁକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଠାରେ, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କୁ ‘ହ’ ଅକ୍ଷର ସହିତ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ‘ଓଁ ଆଁ’ ରଖିବା ଉଚିତ୍—ଏହା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପୁରୁଷ ସ୍ୱରୂପର ପୂଜା। ପରେ ‘ଓଁ ଭାଁ’ ମନ୍ତ୍ର ଚିତ୍ତ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ, ‘ଓଁ ଭା’ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ପୂଜା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ—ଏହିପରି ପାଞ୍ଚ ଶକ୍ତିର ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରଥମ ମନ୍ତ୍ର ଦଣ୍ଡାୟମାନ (ଦଢ଼ିଆ) ଅବସ୍ଥାରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ବସିବାରେ, ତୃତୀୟ ଶୟନରେ, ଚତୁର୍ଥ ପାନ କ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଗ୍ରତ୍ୟର୍ଚ୍ଚା ଯଜ୍ଞର ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ, ପାଞ୍ଚ ଉପନିଷଦ୍ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ମଧ୍ୟଭାଗରେ ‘ହୁଁ’ ଅକ୍ଷର ରଖି, ହରିଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରମୟ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁଠି ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ହେଉଛି, ସେଠି ମୂଳମନ୍ତ୍ର ‘ଓଁ ନମୋ ଭଗବତେ ବାସୁଦେବାୟ’ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ମୁଣ୍ଡ, ନାସା, ଲଳାଟ, ମୁଖ, କଣ୍ଠ ଓ ହୃଦୟରେ କ୍ରମେ ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ୍—ମୁଣ୍ଡରେ କେଶବ, ମୁଖରେ ନାରାୟଣ, କଣ୍ଠରେ ମାଧବ, ଦୁଇ ବାହୁରେ ଗୋବିନ୍ଦ, ହୃଦୟରେ ବିଷ୍ଣୁ। ପିଠରେ ମଧୁସୂଦନ, ଉଦରରେ ବାମନ, କଟିରେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ଜଂଘାରେ ଶ୍ରୀଧର, ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ହୃଷୀକେଶ, ଗୁଡ଼ିକୁ ରେ ଦାମୋଦର, ଗୋଡ଼ ଗଣ୍ଡରେ ପଦ୍ମନାଭ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଏହି ହୃଦୟ ଆଦି ଛଅ ଅଙ୍ଗର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏହିପରି ମୂଳ ରୂପ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ପ୍ରଣାଳୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ; କିମ୍ବା ଯେଉଁ ଦେବତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯିବ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ନିଜ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେବା ଉଚିତ୍। ତାହାର ନାମର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷରକୁ ଦ୍ୱାଦଶ ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ କରି, ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଦେବତାର ଦେହରେ ଯେପରି ତତ୍ତ୍ୱ ବିନ୍ୟାସ, ଏହି ଶରୀରରେ ମଧ୍ୟ ସେପରି ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାର ସହ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏପରି, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଆସନ, ତାହାର ଅଙ୍ଗ ଓ ପାର୍ଷ୍ୱଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହାକୁ ଘେରି ଥିବା ଶୁଭ ଦ୍ୱାଦଶାର ଚକ୍ରକୁ ମନନ କରନ୍ତୁ। ଏହି ଚକ୍ର ତିନି ନାଭି, ଦୁଇ ଧାର, ଏବଂ ଅନେକ ଆର ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ; ପଛ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରାଚୀନ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଧିକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ୍। ରଶ୍ମିର ଶିରାସ୍ଥଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗରେ ପୂଜା କରନ୍ତୁ; ଏଠାରେ ଷୋଳ ଅଂଶ ସହ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ।