ପ୍ରାଚୀନ ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ଏହି ପବିତ୍ର ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେବତାଙ୍କର ଉତ୍ଥାନ ଓ ପୂଜା ସମୟରେ ପିଣ୍ଡିକା ଓ ଆରମ୍ଭରେ ହର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଦେବତାଙ୍କୁ ଜଗାଇବା ବେଳେ ‘ସୌପର୍ଣ୍ଣ ହ୍ୟମ୍ନ’ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାପରେ, ‘ଉଠ’ ବୋଲି କହିବା ସହିତ ଶୟନ ଉପରେ ଥିବା ଆବରଣକୁ ଉଠାଇବା ଯୋଗୁ ଶୟନରେ ଶ୍ରୀ ସୂକ୍ତ ପାଠ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିଭାଜନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହାପରେ ‘ଅତୋ ଦେବ’ ହ୍ୟମ୍ନ ପାଠ କରି ପିଣ୍ଡିକାରେ ବନ୍ଦନା କରିବା ଓ ଶୟନରେ ଶ୍ରୀ ସୂକ୍ତ ପାଠ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିଭାଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଅଷ୍ଟ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି: ସିଂହ, ବୃଷ, ସର୍ପ, ପଙ୍ଖା, କଳସ, ବୈଜୟନ୍ତ ପତାକା, ଡ଼ମ୍ରୁ ଓ ଦୀପ। ଅଶ୍ୱ ସୂକ୍ତ ପାଠ କରି ଅଶ୍ୱକୁ ପାଦ ଉପରେ ଦେଖାଇବା ଓ ‘ତ୍ରିପାଦ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଦେବତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିପାଣ, ଢକଣା, ପାତ୍ର, ଅମ୍ବିକା ଓ ଚମଚ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହାପରେ ମୁସଳ, ଖଳ, ଚକ୍କି, ଝାଡ଼ୁ ଓ ଖାଦ୍ୟ ପାତ୍ର ଓ ଘରୋଇ ଉପକରଣ ଦେବା ଉଚିତ। ଦେବତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ‘ନିଦ୍ରା’ ନାମକ ଏକ କଳସ, ଜମା ଓ ମଣିରେ ସଜିତ, ଖାଦ୍ୟ ଖଣ୍ଡ ରେ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ ସ୍ନାନ ନିୟମ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ପରେ ଭଗବାନ କହିଲେ: ହରିଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ନିୟମକୁ ‘ଅଧିବାସନା’ କୁହାଯାଏ। ଆପଣ ନିଜକୁ ଅଲ୍ଲେଖ୍ୟ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମପୁରୁଷ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଓଁ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଚେତନା ଶକ୍ତିକୁ ନିଜ ସହିତ ଏକତ୍ର କରି, ନିଜର ଅଦ୍ୱିତୀୟତା ସ୍ଥାପନ କରି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲିନ କରିବା ଉଚିତ। ପୃଥିବୀକୁ ବାୟୁ ସହିତ ଯୋଗ କରି, ଅଗ୍ନିର ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱଳନ କରିବା ଏବଂ ଅଗ୍ନିକୁ ବାୟୁ ସହିତ ଲିନ କରି, ବାୟୁକୁ ଆକାଶରେ ନେଇଯିବା ଉଚିତ। ସାଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦେବତାଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆକୃତି ତିଆରି କରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ସେଗୁଡିକୁ କ୍ରମରେ ଲିନ କରିବା ଉଚିତ। ଆକାଶକୁ ମନ ସହିତ ଅବସ୍ଥାପନ କରି, ମନକୁ ଅହଂକାରରେ ଲିନ କରି, ଅହଂକାରକୁ ମହାତ୍ତ୍ୱରେ, ଏବଂ ମହାତ୍ତ୍ୱକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲିନ କରିବା ଉଚିତ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଆକୃତିରେ ‘ବାସୁଦେବ’ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସେ, ନିଜର ମାୟାକୁ ଧରି, ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛା କରି, ପ୍ରଥମେ ସଂକର୍ଷଣ (ଧ୍ୱନିର ତତ୍ତ୍ୱ) କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ମାୟାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ (ଆଲୋକର ତତ୍ତ୍ୱ) କୁ ତିଆରି କଲେ। ସେ ଅନିରୁଦ୍ଧ (ରସର ତତ୍ତ୍ୱ) କୁ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା (ଗନ୍ଧର ଆକୃତି) କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଅନିରୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ପ୍ରଥମେ ଜଳକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ଜଳରେ, ସେ ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଏକ ସୁଯ୍ୟ ଅଣ୍ଡ ତିଆରି କଲେ; ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଏହି ଅଣ୍ଡରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଶକ୍ତି ନିଜରେ ଲିନ ହେଲା। ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତି ଆତ୍ମା ସହିତ ଯୋଗ ହେଲାପରେ, ଏହାକୁ ‘କ୍ରିୟାଶୀଳ’ କୁହାଯାଏ; ଆତ୍ମାକୁ ‘ଭ୍ୟାହୃତି’ କୁହାଯାଏ ଓ ପ୍ରାଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତି ସହିତ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି, ଯାହା ଅଷ୍ଟ ଆକୃତିରେ ଅଛି; ଏହାଠାରୁ ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏବଂ ଏହାଠାରୁ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି। ପାଞ୍ଚ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା: ଧ୍ୱନି, ସ୍ପର୍ଶ, ଆକୃତି, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଚେତନା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ତିଆରି ହେଲା: ଚର୍ମ, କାନ, ନାକ, ଆଖି, ଜିଭ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବରେ। ପାଦ, ମୂତ୍ରଦ୍ୱାର, ହାତ, ବାଣୀ ଓ ଜନନାଙ୍ଗ—ଏହି ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ; ଏବେ ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣ। ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର। ପ୍ରାଣ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ଭ’ ଅକ୍ଷରରେ ଜୀବ ସହିତ ଅବସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ବୁଦ୍ଧି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ବ’ ଅକ୍ଷର ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ, ‘ଫ’ ଅକ୍ଷର ଅହଂକାର ତତ୍ତ୍ୱରେ, ମନ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ପ’ ଅକ୍ଷର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ‘ନ’ ଅକ୍ଷର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧ୍ୱନି ମୁଣ୍ଡରେ, ‘ଧ’ ଅକ୍ଷର ସ୍ପର୍ଶ ମୁଖରେ, ‘ଦ’ ଆକୃତି ହୃଦୟରେ, ‘ଥ’ ରସ ଉଦରରେ, ‘ତ’ ଗନ୍ଧ ଜଘାରେ, ‘ଣ’ କାନରେ, ‘ଢ’ ଚର୍ମରେ, ‘ଡ’ ଆଖିରେ, ‘ଠ’ ଜିଭରେ, ‘ଟ’ ନାକରେ, ‘ଞ’ ବାଣୀରେ, ‘ଝ’ ହାତରେ, ‘ଜ’ ପାଦରେ, ‘ଛ’ ମୂତ୍ରଦ୍ୱାରରେ, ‘ଚ’ ଜନନାଙ୍ଗରେ ଅବସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ଙ’ ଅକ୍ଷର ଦୁଇପାଦରେ, ‘ଘ’ ଉଦରରେ, ‘ଗ’ ଅଗ୍ନି ହୃଦୟରେ, ‘ଖ’ ବାୟୁ ନାକରେ, ‘କ’ ଆକାଶ ମୁଣ୍ଡରେ ଅବସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ‘ୟ’ ସୂର୍ୟ ଦେବତା ହୃଦୟର କମଳରେ ଅବସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରୁ ହୃଦୟରେ ବ୍ୟାପି ୭୨ ହଜାର ନାଡି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଏଠାରେ ଷୋଳ ଭାଗ ସହିତ ଅବସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରୟୋଗକାରୀ ଅଗ୍ନି ଚକ୍ର ଓ ବିନ୍ଦୁକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ‘ହ’ ଅକ୍ଷରକୁ ପବିତ୍ର ଅକ୍ଷର ସହିତ ଅବସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ‘ଓଁ ଆଁ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ନିମିତ୍ତେ; ଆଁ, ପୁରୁଷ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନମସ୍କାର।’ ‘ଓଁ ବାଁ, ମନ ନିବୃତ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱରେ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନମସ୍କାର। ଓଁ ବା, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନମସ୍କାର।’ ଏହି ପାଞ୍ଚ ଶକ୍ତି ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଶକ୍ତି ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଶକ୍ତି ବସିବା, ତୃତୀୟ ଶକ୍ତି ଶଯ୍ୟାରେ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ଶକ୍ତି ପାନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ। ଗ୍ରତ୍ୟର୍ଚା କ୍ରିୟାର ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ପାଞ୍ଚ ଉପନିଷଦ ସ୍ମରଣ କରି, ମଧ୍ୟରେ ‘ହୁଁ’ ଅକ୍ଷର ଅବସ୍ଥାପନ କରି, ହରିଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ମୟ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଚାହାଯିବ, ସେଠାରେ ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ‘ଓଁ ନମୋ ଭଗବତେ ବାସୁଦେବାୟ’ ଅବସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ମୁଣ୍ଡ, ନାକ, କପାଳ, ମୁଖ, କଣ୍ଠ ଓ ହୃଦୟରେ କ୍ରମରେ, କେଶବକୁ ମୁଣ୍ଡରେ, ନାରାୟଣକୁ ମୁଖରେ, ମାଧବକୁ କଣ୍ଠରେ, ଗୋବିନ୍ଦକୁ ଦୁଇ ହାତରେ, ବିଷ୍ଣୁକୁ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ନିୟମ ଓ ବିଧିରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉତ୍ଥାନ, ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଧ୍ୟାନ ଓ ପୂଜା କରିବା ଆଦର୍ଶ ପାଠ ଦିଆଯାଇଛି।