ରାବଣଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିବା ପରେ, ହନୁମାନ୍ ମାତା ସୀତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗଲେ । ସୀତା ତାଙ୍କୁ ଏକ ଚିହ୍ନ ଦେବାକୁ କହିଲେ, ଯାହା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମାଣ ହେବ । ସୀତା ତାଙ୍କ ଗାଁଠିରୁ ଏକ ମଣି ଖୋଲି ହନୁମାନ୍ଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ । ସେ କହିଲେ, "ରାମ ଯେପରି ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ, ସେପରି ତୁମେ ଯାଅ । କାକର ଆକ୍ରମଣର କଥା ତାଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଭୁଲିନାହଁ। ହେ ଦୁଃଖ ହରଣ କର୍ତ୍ତା, ଏବେ ଯାଅ ।" ହନୁମାନ୍ ମଣି ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ କଥା ନେଇ କହିଲେ, "ତୁମ ଭର୍ତ୍ତା ନିଶ୍ଚିତ ଆସିବେ । କିମ୍ବା ଯଦି ଚାହାଁ, କୌଣସି ମହିଳା ମୋ ପିଠିରେ ବସିପାରିବେ ।" ପରେ ସେ କହିଲେ, "ଆଜି ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ତୁମକୁ ରାଘବଙ୍କ ପାଖରେ ନେଇଯିବି ।" ସୀତା କହିଲେ, "ହେ ହନୁମାନ୍, ମୋତେ ରାଘବଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଚାଲ ।" ହନୁମାନ୍ ଦଶଗ୍ରୀବ ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ । ସେ ଲଙ୍କାର ବନ ଧ୍ୱଂସ କରି, ତାହାର ରକ୍ଷକମାନେ ଓ ସେନାକୁ ନଖ, ଦାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ମାରିଦେଲେ । ସେ କିଙ୍କର, ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସାତି ଝିଅମାନେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅପରାଜିତ ଅକ୍ଷ ନାମକ ରାବଣପୁତ୍ରକୁ ବନ୍ଧିଦେଲେ । ସେ ପିତା ରାବଣଙ୍କୁ ନାଗପାଶ ଦେଖାଇଲେ । ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ତୁମେ କିଏ?" ହନୁମାନ୍ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହିଲେ, "ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଦୂତ । ସୀତାଙ୍କୁ ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇଦିଅ, ନାହିଁଲେ ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ । ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ତୁମେ ଓ ଲଙ୍କାର ଦାନବମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ନଶ୍ଟ ହେବେ ।" ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ । ରାବଣ ହନୁମାନ୍ଙ୍କ ପୁଛକୁ ଆଗୁନ ଲଗାଇଲେ । ହନୁମାନ୍ ତାହାରେ ଖୁସି ହୋଇ, ଆଗୁନ ଜ୍ୱାଳା ସହିତ ଲଙ୍କା ଓ ଦାନବମାନେ ଜଳାଇଦେଲେ । ପରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଶିର ନମାଇ, ସମୁଦ୍ର ଅଟି ଫେରି ଆସିଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛି ।" ତାପରେ ଅଙ୍ଗଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାନରମାନେ ମଧୁବନରେ ମଧୁପାନ କଲେ । ଦଧିମୁଖ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ହାରିଗଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, "ସୀତାକୁ ଦେଖିଛୁ ।" ରାମ ଖୁସି ହୋଇ, ହନୁମାନ୍ଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ତୁମେ କିପରି ସୀତାକୁ ଦେଖିଲ ? ସେ ମୋତେ କ’ଣ କହିଲେ ?" ରାମଙ୍କ ଆଗ୍ରହରେ, ହନୁମାନ୍ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ସମୁଦ୍ର ଅଟି ସୀତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲି । ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏହି ମଣି ଆଣିଛି । ଲଙ୍କାକୁ ଜଳାଇଛି । ଏହି ସୀତା-ମଣି ନିଅ । ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କର, ତୁମେ ସୀତାକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ । ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ ।" ରାମ ମଣି ନେଇ ବିୟୋଗରେ ବିଷଣ୍ଣ ହେଲେ, ତାହା ଦେଖି କହିଲେ, "ଜାନକୀକୁ ଦେଖିଛି । ମୋତେ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଯିଅ । ସେ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ ।" ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ । ତାପରେ ସେ ସମୁଦ୍ର କୂଳକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କୁ ମିଶିଲେ । ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ ଭାଇ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇଥିଲେ । ସେ ଏକା ଏବଂ ସହାୟ ବିହୀନ ଥିଲେ, କହିଲେ, "ସୀତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇଦିଅ ।" ରାମ ତାଙ୍କୁ ମିତ୍ର ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ଲଙ୍କାର ରାଜା କରିଦେଲେ । ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗ ଦେଉନଥିବାରେ ରାମ ତୀର ରେ ତୀର ଧାରଣ କରି କ୍ଷୋଭ କଲେ । ସମୁଦ୍ର ଦେବତା ପ୍ରକଟ ହୋଇ, କହିଲେ, "ନଳଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ବ୍ରିଜ୍ ତିଆରି କର; ଏହି ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଯାଅ ।" ପୁର୍ବରୁ ମୁଁ ଏହିପରି ଉପାୟ କରିଥିଲି । ରାମ ଓ ବାନରମାନେ ପ୍ରକୃତିର ବୃକ୍ଷ ଓ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରିଜ୍ ତିଆରି କରି ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର ଅଟି ଲଙ୍କାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ନାରଦ କହିଲେ, "ଅଙ୍ଗଦ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ରାବଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ଜାନକୀକୁ ତୁରନ୍ତ ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇଦିଅ, ନାହିଁଲେ ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ।'" କିନ୍ତୁ ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହୀ ଓ କ୍ରୂର ହୋଇ, କହିଲେ, "ଦଶମୁଖୀ କେବଳ ଏକାକୀ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଚାହେ ।" ଏହିକଥା ଶୁଣି, ରାମ ଲଙ୍କା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ, ସହିତ ହନୁମାନ୍, ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ଜାମ୍ବବାନ୍, ନଳ ଓ ଅନ୍ୟେ । ନୀଳ, ତାରା, ଅଙ୍ଗଦ, ଧୁଭ୍ର, ସୁଶେଣ, କେଶରୀ, ଗୟା, ପଣସ, ବିନତ, ରମ୍ଭା, ଶରଭ, କଥନ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଥିଲେ । ଗଭାକ୍ଷ, ଦଧିବକ୍ତ୍ର, ଗବୟ, ଗନ୍ଧମାଦନ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅନେକ ବାନର ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆସିଲେ । ବନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ରାକ୍ଷସମାନେ ବାନରମାନେ ଉପରେ ବାଣ, ଶୁଳ, ଗଦା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କଲେ । ବାନରମାନେ ନଖ, ଦାନ୍ତ, ପାହାଡ଼ ଓ ପାଥର ଫେଙ୍ଗି ରାକ୍ଷସମାନେ ମାରିଦେଲେ । ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାତି ସେନା ବିନାଶ ହେଲା । ହନୁମାନ୍ ଶତ୍ରୁ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷକୁ ପାହାଡ଼ ଚାଳି ମାରିଦେଲେ । ନୀଳ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଅକମ୍ପନ ଓ ପ୍ରହସ୍ତକୁ ହତ୍ୟା କଲେ । ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଅଷ୍ଟ୍ରପାଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପରେ ତାଙ୍କର ତୀରରେ ରାକ୍ଷସସେନାକୁ ବିନାଶ କଲେ । ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କୁ ଆହତ କଲେ, ଯାହାରେ ରାବଣ ବିଷାଦ ହୋଇ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଜାଗାଇଲେ । କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଜାଗି, ହଜାର ଘଡ଼ିଆ ମଦ୍ୟପାନ କରି, ମହିଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁ ଭକ୍ଷଣ କରି, ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆପଣ ମୋଠାରି ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ କରି ସୀତାଙ୍କୁ ଚୋରାଇଥିଲେ । ଏବେ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାଇ ରାମ ଓ ବାନରମାନେ ମାରିଦେବି ।" ଏହିପରି କହି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ବାନରମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଧରି ତାଙ୍କ କାନ ଓ ନାକ କାଟିଦେଲେ । ସୁଗ୍ରୀବ କାନ ଓ ନାକ ବିହୀନ ହୋଇ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଖାଇଦିଆଯିଲେ । ପରେ କୁମ୍ଭ, ନିକୁମ୍ଭ ଓ ରାକ୍ଷସ ମକରାକ୍ଷ ଆସିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ପାଦ କାଟି, ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲେ । ମହୋଦର, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ, କ୍ରୁର ଓ ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ରାକ୍ଷସ, ପ୍ରଘାସ, ଭାସକର୍ଣ୍ଣ, ବିରୂପାକ୍ଷ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଦେବାନ୍ତକ, ନରାନ୍ତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତ୍ରିଶିରା, ବାନରମାନେ ଓ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସହ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ । ଏମିତି ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ବଧ କରାଯାଇଲା । ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ମାୟାବଳରେ ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଷ୍ଟ୍ରପାଶ ଦେଇ ବନ୍ଧିଦେଲେ । ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ଉଷଧି ପାହାଡ଼ ଆଣି, ତାହାର ଶକ୍ତିରେ ଦୁଇଜଣ ଅନ୍ଧ ଓ ଅଘାତମୁକ୍ତ ହେଲେ ।