ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ନିଜର ଆରାଧନା ପାଇଁ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ଦେବମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରିବା ପ୍ରଣାଳୀକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ଗଢ଼ିଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ପ୍ରଥମେ ଏକ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ପାଦରେ ତିନି ତିନି ଲିଙ୍ଗ ରଖାଯିବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଛଅଟି ଓ ଏକ ଶତ ଆଠଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ। ଏହି ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥିର, ଦୀର୍ଘ ଓ ମାପଯୋଗ୍ୟ ଆକୃତିର ଥାଏ, ଏହା ଦ୍ୱାର, ଗର୍ଭ ଓ ହସ୍ତର ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ଲିଙ୍ଗରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଂଶ ଓ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଥାନ୍ତି, ଏହି ପାଇଁ ଏହାକୁ ପୂଜ୍ୟ ଦେବତା ସମାନ ମନାଯାଏ। ଲିଙ୍ଗର ଚତୁର୍ବିଧ ଆକୃତି ତାହାର ବ୍ୟାସ ଅନୁଯାୟୀ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାକୁ ଦୀର୍ଘତା ଦେଇ ତିନି ପ୍ରକାର ଆକୃତିରେ ତିଆରି କରିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏଥିରେ ଚାରି, ଆଠ ଓ ଆଠ ଚକ୍ର ରହିଥାଏ, ଏହା ତିନି ତତ୍ତ୍ୱର ଗୁଣକୁ ଧାରଣ କରେ। ଲିଙ୍ଗର ଆବଶ୍ୟକ ଦୀର୍ଘତା ମାପିବା ପାଇଁ ଆଙ୍ଗୁଳି ମାପ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। ଦେବତା, ଜନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ମୟୂର ଆଦି ଦ୍ୱାରା, ପତାକା ଆଦି ଦେଖି ମାପ ନିଆଯିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଆଙ୍ଗୁଳି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଭ କି ଅଶୁଭ ବୋଲି ଧାରଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପତାକା ଆଦି ମଧ୍ୟରେ, ପତାକା, ସିଂହ ଓ ବୃଷଭ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଶୁଭ; ଗଧାମାନେ, ଷଡ୍ଜ, ଗାନ୍ଧାର ଓ ପଞ୍ଚମ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଫଳଦାୟକ। ପଞ୍ଚ ଭୂତ ମଧ୍ୟରେ ଭୂ ଶୁଭ, ଅଗ୍ନିମାନେ ଆହବନୀୟ ଶୁଭ। ଉଠାଯାଇଥିବା ମାପର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଂଶକୁ ନାଗ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜିତ କରାଯାଏ। ରସ ଓ ଭୂତ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ତିରିଷ୍ଠି ଅଂଶ ଅଧିକ ଥିବା ତୀର ଦ୍ୱାରା, ଧନୀ, ଅଧମ, ପୂଜ୍ୟ ଓ ସୂର୍ୟସମ ମଧ୍ୟରେ ଚତୁର୍ବୁଜ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ। ପଞ୍ଚମ ଆକୃତିକୁ ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ବ୍ୟାସ ଓ ଦିନ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧିପାଏ। ଦୁଇପ୍ରକାର ବିଭାଜନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭାଗ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯିବ। ଧନୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ତିନି ପ୍ରକାର ମୋଟାଇ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି; ହସ୍ତ, ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ଏକ ସମାନ ଭାବେ ଯୋଗ କରାଯିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ ପ୍ରଭୁଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ପ୍ରକାର ୨୫ ଟି ଲିଙ୍ଗ ଅଛି; ପଞ୍ଚ, ସପ୍ତ ଓ ଏକ ଏକ କରି ଭକ୍ତମାନେ ଏହା ତିଆରି କରନ୍ତି। ୧୪,୦୦୦ ଓ ୧,୪୦୦ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରସ୍ଥ ଏଠି ଆଠ ଆଙ୍ଗୁଳ ଓ ଗର୍ଭ ନବ ଏକ ହସ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଲିଙ୍ଗର କୋଣ ଅର୍ଦ୍ଧ ଓ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଭାଗରେ ଚିହ୍ନଟ କରିବା, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପ୍ରସ୍ଥ ଦେଇ ତିନିଟି ମଧ୍ୟଭାଗରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା, ଉପରେ ଅଷ୍ଟକୋଣୀୟ ଓ ଦୁଇ ଗୁଣା ଅଷ୍ଟକୋଣୀୟ ଶିବାଙ୍କ ଅଂଶ; ପାଦରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା, ନାଭି ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିରେ, ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ଥିବା ଭୂତପତି, ସଂସାର ଓ ଅସଂସାର ଉଭୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ପଞ୍ଚ ଚିହ୍ନର ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମୁଣ୍ଡ ଗୋଲାକାର ମନାଯାଏ। ମୁଣ୍ଡ ଛତା, କୁକୁଡ଼, କିମ୍ବା ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆକୃତିର ହୋଇପାରେ; ପ୍ରତ୍ୟେକର ଚାରି ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ମିଳେ। ମୁଣ୍ଡର ବିସ୍ତୃତି ଯଥାଯଥ ଅଂଶରେ କରିବା ଉଚିତ; ମୁଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ଅଂଶକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରାଯିବ, ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଉଚ୍ଚତା ଅନୁଯାୟୀ। ଏଠାରେ, ଚାରି ଧାଗା ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ; ଏକ ଅଂଶରେ ପଦ୍ମ ଆକୃତି ହୁଏ, ଅଭାବରେ ଚୌଡ଼ା ନାମ ହୁଏ। ତିନି ଅଂଶରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ, ଶତ୍ରୁ ଅଂଶ ଅଭାବରେ ଭାଗ ଭାଗ; ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ସମାନ ମୁଣ୍ଡ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୁକୁଡ଼ ଆକୃତି ଦିବ୍ୟ। ଚାରି ଭାଗର ଲିଙ୍ଗରେ, ଦୁଇ ଅଂଶ ଅଭାବରେ ମୁଣ୍ଡ ଟିନ୍ ଆକୃତିର; ଅନାଦି ପ୍ରଭୁ ପାଇଁ ମୁଣ୍ଡ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ରୂପ—ଏହି ମୁଣ୍ଡ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଶେଷ ଅଂଶରୁ, ଯୁଗଳ ଅଂଶରେ, ଏକ ଦିନରେ ଅମର ଚିହ୍ନ; ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ପଦ୍ମ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଅଂଶ ଅଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏବେ ଚାରି, ତିନି କିମ୍ବା ଏକ ମୁଖ ଥିବା ଶୁଭ ଲିଙ୍ଗ ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ପୂଜା ଅଂଶ ମାନବ, ଅଗ୍ନି ଓ ପାଦ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ସୂର୍ୟସଦୃଶ ଆକୃତିକୁ ବଦଳାଇ, ଛଅ ସ୍ଥାନ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ମୁଣ୍ଡର ଉଚ୍ଚତା, ତାପରେ କପାଳ ଓ ନାକ ତିଆରି କରିବା ଦରକାର। ମୁଖ, ଠୋଡ଼ ଓ ଗଳା ସହିତ ବାହୁ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଅଂଶ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ; ହସ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ କୁଡ଼ିଆ ଫୁଲ ମতো ତିଆରି କରିବା ଦରକାର। ମୁଖ ପ୍ରସ୍ଥର ଏକ-ଅଷ୍ଟମାଂଶରେ ସମାନ ରଖିବା ଉଚିତ; ଚାରିମୁଖୀ ବିବରଣୀ ଦେଲି, ଏବେ ତିନିମୁଖୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଏହି ତିନିମୁଖୀ ଲିଙ୍ଗରେ କାନ ଓ ପାଦ ଅଧିକ ପ୍ରମୁଖ; କପାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଦରକାର, ଦୁଇ ବାହୁ ଚାରି ଅଂଶରେ ତିଆରି, ପଞ୍ଚମ ଅଂଶ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ମୁଖର ଉଦ୍ଭବ ପ୍ରସ୍ଥର ଏକ-ଅଷ୍ଟମାଂଶରେ ହୁଏ; ଏହିପରି ଏକମୁଖୀ ଲିଙ୍ଗରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ କମଳ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିବା ଉଚିତ। କପାଳ, ନାକ, ମୁଁହ ଓ ଗଳା ତିଆରି କରିବା ଦରକାର; ବାହୁ ପଞ୍ଚମ ଅଂଶରେ ବା ନଥିଲେ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ମୁଖର ଉଦ୍ଭବ ପ୍ରସ୍ଥର ଏକ-ଷଷ୍ଠାଂଶରେ ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ମୁଖଥିବା ଲିଙ୍ଗରେ ଟିନ୍ କିମ୍ବା କୁକୁଡ଼ ଆକୃତି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏବେ, ପ୍ରଭୁ କହିଲେ: ମୂର୍ତ୍ତିର ପୀଠ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଏହାର ଦୀର୍ଘତା ମୂର୍ତ୍ତି ସମାନ, ପ୍ରସ୍ଥ ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ। ଉଚ୍ଚତା ଅର୍ଦ୍ଧ ଦୀର୍ଘତା, ବା ବହୁତ ଚୌଡ଼ା ହେଲେ ତୃତୀୟାଂଶ; କଟି ତୃତୀୟ ଭାଗରେ। ଗର୍ଭ ଚିହ୍ନ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଅଲ୍ପ ଝୁକାଇ ମାପିବା ଦରକାର; ନାଳିର ମୁହଁ ପ୍ରସ୍ଥର ଚତୁର୍ଥାଂଶରେ ହୁଏ। ପୀଠ ତଳର ପ୍ରସ୍ଥ ସମାନ ରଖିବା ଉଚିତ, ଏହାର ଭିତର ଅନୁପାତ ଅର୍ଦ୍ଧ ଭାଗରେ; ଜଳ ନାଳି ବିସ୍ତାର ତୃତୀୟ ଭାଗରେ ତିଆରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବବତ୍ ପ୍ରକ୍ଷେପ ତିଆରିବା ଦରକାର, ଏଠି ସୋଳ ମାପ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ତଳ ଭାଗ ଛଅ ଅଂଶ, ଗଳା ଦୁଇ ଅଂଶ, ଗଳ୍ଳ ତିନି ଅଂଶ।