ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପ୍ରାଚୀନ କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଏକ ଧନୁଷ, ସିଂହ ଏବଂ ଏକ ମହିଷ ଥିଲେ, ଯାହାକୁ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ସାମ୍ନାରୁ ଆଘାତ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ପରେ, ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଲିଙ୍ଗର ଆରମ୍ଭରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଉପାୟରେ ବିସ୍ତୃତ କଥା କହିବି, ଶୁଣ। ଲବଣ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଲିଙ୍ଗ ବିବେକ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଶୁଭ ଲାଗି, କପଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଲିଙ୍ଗ ଅସ୍ଥାୟୀ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ପକା ଓ କାଚା ମାଟି ମଧ୍ୟରେ, ମାଟିର ଲିଙ୍ଗ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଏଉଁଥିରେ ପକା ମାଟି ଅଧିକ ଉତ୍ତମ। ପରେ, କାଠର ଲିଙ୍ଗ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଏବଂ ସବୁ କାଠ ମଧ୍ୟରେ ପଥରର ଲିଙ୍ଗ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ପଥର ଠାରୁ ମୁକ୍ତା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଲିଙ୍ଗ ଅଧିକ ଉତ୍ତମ, ତାପରେ ଲୋହା ଓ ସୁନାର ଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ରୌପ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଶଂସିତ, ତାମ୍ବା ଓ କଂସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଲିଙ୍ଗ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ରଙ୍ଗିନ ଏବଂ ପାରଦ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ। ପାରଦ ଏବଂ ମିଶ୍ର ଧାତୁ, ମଣି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଲିଙ୍ଗ ବଢ଼ାଯିବା ଉଚିତ। ମାପ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଲିଙ୍ଗ ଚାହିଁବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ। ଅନୁକୂଳ ଭାବେ, ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୀଠା ଓ ମନ୍ଦିର ର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଏ। ଆଦିତ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ହରିଙ୍କୁ ସବୁଠାରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ପଥର ଲିଙ୍ଗ ହାତର ମାପରେ ଏବଂ କାଠର ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ମାପରେ ହୁଏ। ଚଳନଶୀଳ ଲିଙ୍ଗ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ ଏବଂ ଦ୍ୱାର ବା ଗୃହ ମଧ୍ୟରେ ରଖାଯାଏ। ଗୃହସ୍ଥ ଲିଙ୍ଗ ଏକ ଆଙ୍ଗୁଠିରୁ ପନ୍ଦର ଆଙ୍ଗୁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ଦ୍ୱାର ମାପରୁ ତିଣି ଗୁଣା, ଗୃହ ମଧ୍ୟରୁ ନଉ ଗୁଣା ଏବଂ ଏହି ମାନ ଅନୁଯାୟୀ ଗୃହରେ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଭାବରେ, ଉଚ୍ଚତମ ମାପରେ ୩୬ ଟି ଲିଙ୍ଗ, ମଧ୍ୟମ ଏବଂ ଅଧମ ମାପରେ ମଧ୍ୟ ୩୬ ଟି ଲିଙ୍ଗ ଜଣାଯାଏ। ଏହିପରି ମୋଟ ୧୦୮ ଟି ଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ଏକ ଆଙ୍ଗୁଠିରୁ ପାଞ୍ଚ ଆଙ୍ଗୁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଲିଙ୍ଗ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ। ଛଅ ରୁ ଦଶ ଆଙ୍ଗୁଠି ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟମ ଚଳନଶୀଳ ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ଏଗାର ରୁ ପନ୍ଦର ଆଙ୍ଗୁଠି ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚଳନଶୀଳ ଲିଙ୍ଗ। ମହାମଣି ଲିଙ୍ଗ ଛଅ ଆଙ୍ଗୁଠି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମଣି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଲିଙ୍ଗ ନଉ ଆଙ୍ଗୁଠି ମାପରେ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରୁ ତିଆରି ସୁନା ଲିଙ୍ଗ ଅନ୍ୟ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ। ଏହି ମାପ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ଅନୁଯାୟୀ, ଲିଙ୍ଗର ଗଠନ ତଥା ମନ୍ଦିରର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଏ। ଗର୍ଭ ଗୃହର ଅର୍ଦ୍ଧ ମାପରେ ଅଧମ ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱ ତିଣି ଗୁଣା ମାପରେ ଉତ୍ତମ ଲିଙ୍ଗ ଥାଏ। ଏହି ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟରେ ସପ୍ତ ସୂତ୍ର ସମାନ ଭାଗରେ ରଖିବା ଦରକାର। ଏହିପରି, ନଉ ସୂତ୍ର ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱ ସୂତ୍ର ସହିତ ମଧ୍ୟମ ଲିଙ୍ଗ ରହିଥାଏ। ଦୁଇଟି ଅନ୍ତରାଳ ସହିତ ବାମ ଓ ବାମତମ ଭାଗରେ, ଲିଙ୍ଗର ଦৈର୍ଘ୍ୟ ନଉ ହୁଏ। ହାତ ମାପରୁ ନଉ ହାତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ତିନି ପ୍ରକାର—ଅଧମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଉତ୍ତମ, ପ୍ରତ୍ୟେକର ତିନି ଗୁଣ ଅଛି। ପ୍ରଥମ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ଲିଙ୍ଗ, ପାଦରେ ପ୍ରତ୍ୟେକର ତିନି, ଏହିପରି ଷଡ଼ ଏବଂ ଏକ ଶତ ଏବଂ ଅଷ୍ଟ ଲିଙ୍ଗ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥିର, ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ମାପଯୋଗ୍ୟ ଆକାରର; ଦ୍ୱାର, ଗର୍ଭ ଓ ହାତର ଗୁଣ ସହିତ; ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଂଶ ଓ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ ଭାବରେ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ। ଲିଙ୍ଗର ବ୍ୟାସ ଅନୁଯାୟୀ ଚାରି ରୂପ ଚିହ୍ନିତ କରିବା ଦରକାର; ଦৈର୍ଘ୍ୟ ସହିତ ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାର ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଚାରି, ଆଠ, ଆଠ ଚକ୍ର ସହିତ ତିନି ତତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଥାଏ; ଇଚ୍ଛିତ ଦৈର୍ଘ୍ୟ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ମାପିବା ଉଚିତ। ଦେବତା, ପଶୁ ବା ମୟୂର ଆଦି ଦ୍ୱାରା ମାପ ନେବା ଦରକାର; ଅବଶିଷ୍ଟ ଆଙ୍ଗୁଠି ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ କରାଯିବ। ବାନ୍ଦେରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ବାନ୍ଦା, ସିଂହ ଓ ବୃଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଶୁଭ; ଗଧାମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଷଡ଼ଜ, ଗାନ୍ଧାର, ପଞ୍ଚମ ଶୁଭ ଫଳଦାୟକ। ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ, ଭୂ ଶୁଭ ଏବଂ ଅଗ୍ନିମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି ଶୁଭ। ଉତ୍ତୋଳିତ ମାପର ଅର୍ଧ ଅଂଶକୁ ନାଗ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କରିବା ଦରକାର। ରସ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାଗ ସହିତ, ତିରିଷ୍ଠି ତୀର ବେଶି ଥିଲେ, ଧନୀ, ଅଧମ, ପୂଜିତ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଲୋକମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଚତୁର୍ମୁଖ ଆକାର ଦେଖାଯାଏ। ପଞ୍ଚମକୁ ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବ୍ୟାସ ଓ ଦିନ ଅନୁଯାୟୀ ବୃଦ୍ଧି ହେଉଥିବାରୁ। ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ ଅନେକ ବିଭାଗ ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ କରାଯିବ। ଧନୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ପ୍ରକାର ମୋଟାଇ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ତିନି ହାତ, ତିନି ପାଦ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମାନ ଭାଗରେ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ପ୍ରଥମ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୂଜିତ ୨୫ ଟି ଲିଙ୍ଗ; ପଞ୍ଚ, ସପ୍ତ ଏବଂ ଏକତାରେ ଭକ୍ତମାନେ ତିଆରି କରନ୍ତି। ଚାରି ହଜାର ଚଉଦ ଶତ ଏହିପରି ମାନ୍ୟ ଅଛି; ଆଠ ଆଙ୍ଗୁଠି ପ୍ରସ୍ଥ ଏବଂ ନଉ ହାତର ଗର୍ଭ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଅର୍ଧ ଓ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କୋଣରେ ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା କୋଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯିବ; ମଧ୍ୟଭାଗର ପ୍ରସ୍ଥ କରି, ମଧ୍ୟରେ ତିନିଟି ରଖିବା ଉଚିତ। ଉପର ଭାଗ ଅଷ୍ଟକୋଣୀୟ ଏବଂ ଦୁଇ ଗୁଣା ଅଷ୍ଟକୋଣୀୟ ଶିବଙ୍କ ଅଂଶ; ପାଦରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା, ନାଭି ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ। ଏହିପରି, ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଭୂତପତି, ସ୍ୱରୂପ ଓ ଅସ୍ୱରୂପ ଉଭୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ପଞ୍ଚ ଚିହ୍ନ ର ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ, ମୁଣ୍ଡ ଗୋଲ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମୁଣ୍ଡ ଛତା, କୁକୁଡ଼ି, କିମ୍ବା ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆକାରର ହୋଇପାରେ; ପ୍ରତ୍ୟେକର ଚାରି ପ୍ରକାର ରୂପ ଅଛି, ଏବଂ ଏହା ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।