ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି କହିଲେ, “ବେଦ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଈଶ୍ୱର ବୋଲାଯାଏ, ସେହି ବେଦ ହେଉଛି ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅଟିକିବା ପାଇଁ ଏକ ନୌକା। ଯେଉଁଠାରେ ବେଦର ସାର ଜଣାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ।” ଏହିପରେ ଅଗ୍ନିଦେବ କହିଲେ, “ବିଷ୍ଣୁ, କାଳ, ଅଗ୍ନି, ଓ ରୁଦ୍ର—ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନର ସାର, ଏହି ପୁରାଣ, ଯାହା ସମସ୍ତ କାରଣର ମୂଳ, ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେବି। ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ମନୁମାନଙ୍କ ଶୃଙ୍ଖଳା, ବନ୍ଶାବଳୀ, ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଅବତାରର ଖବର ଏହି ପୁରାଣରେ ରହିଛି। ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ହେଉଛି ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଜ୍ଞାନ। ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଅଥର୍ବ ଏହି ଚାରି ବେଦ ଓ ଛଅଟି ବେଦାଙ୍ଗ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ବେଦାଙ୍ଗମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଶିକ୍ଷା (ଉଚ୍ଚାରଣ ଶାସ୍ତ୍ର), କଳ୍ପ (କ୍ରିୟା), ବ୍ୟାକରଣ, ନିରୁକ୍ତ (ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ), ଜ୍ୟୋତିଷ (ଗଣିତ ଓ ତାରା), ଛନ୍ଦ (ଛନ୍ଦୋବିଦ୍ୟା), ଶବ୍ଦକୋଶ, ପ୍ରଶ୍ନ (ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର), ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣ। ତର୍କ, ଆୟୁର୍ବେଦ, ସଙ୍ଗୀତ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଓ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର—ଏହିସବୁ ନୀଚ ଜ୍ଞାନ; ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବା। ଯାହା ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ବଂଶ ଓ ବର୍ଗ ଶୂନ୍ୟ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ—ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷ୍ଣୁ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ଯେପରିକି ପୁରାତନକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ମୁଁ ତୁମକୁ ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବତାରର ହେବାର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେବି। ଏହିପରି ଆଗ୍ନି ପୁରାଣର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ 'ପ୍ରଶ୍ନ' ଏଠି ଶେଷ ହେଲା। ତା’ପରେ ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବତାର, ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଷୟ ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତୁ। ବ୍ରହ୍ମାଦେବ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କଠାରୁ ଯେପରି ଆଗ୍ନି ପୁରାଣ ଶୁଣିଥିଲେ, ସେହିଭଳି ଆମକୁ ଶୁଣାନ୍ତୁ।” ଏହିପରି ଅଗ୍ନି କହିଲେ, “ମୁଁ ହରିଙ୍କ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିବି, ବଶିଷ୍ଠ। ଅବତାର ନିଷ୍ଠୁରଙ୍କ ବିନାଶ ଓ ଉତ୍ତମଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ହୁଏ। ଗତ କଳ୍ପର ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପ୍ରାୟିକ ପ୍ରଳୟ ହେଲା। ସେସମୟରେ, ଭୂର୍ ଆଦି ଲୋକମାନେ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲିନ ହେଲେ। ବିବସ୍ବତଙ୍କ ପୁତ୍ର ମନୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। କୃତମାଳା ନଦୀରେ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ହାତରେ ଏକ ଛୋଟ ମାଛ ଦେଖାଦେଲା। ସେ ମାଛଟିକୁ ପୁଣି ଜଳରେ ଛାଡିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ମାଛ କହିଲା, ‘ମୋତେ ଛାଡନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମହାପୁରୁଷ।' ‘ମୁଁ ଆଜି ମଗର ଆଦି ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କୁ ଭୟ କରୁଛି।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେ ମାଛଟିକୁ ଏକ ମଟିକୁ ରଖିଲେ। କିନ୍ତୁ ମାଛ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା ଏବଂ ପୁଣି କହିଲା, ‘ମୋତେ ବଡ଼ ଜାଏଗା ଦିଅ।’ ତା’ପରେ ରାଜା ଏହି ମାଛଟିକୁ ଏକ ଦେଉଁଟିରେ ରଖିଲେ। ସେଠାରେ ମାଛ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା ଏବଂ ପୁଣି କହିଲା, ‘ମୋତେ ଆଉ ବଡ଼ ଅଞ୍ଚଳ ଦିଅ, ରାଜନ।’ ପୁଣି ଏହି ମାଛଟିକୁ ଏକ ଝିଲିକୁ ରଖାଯିବା ସହିତ, ମାଛ ଏତେ ବଡ଼ ହେଲା ଯେ ଝିଲି ଭରିଗଲା। ମାଛ କହିଲା, ‘ମୋତେ ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଜାଏଗା ଦିଅ।’ ତେଣୁ ଏଥରେ ମାଛଟିକୁ ସମୁଦ୍ରରେ ଛାଡିଦେଲେ। କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମାଛଟି ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ହେଲା। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମାଛକୁ ଦେଖି ମନୁ ଚମତ୍କୃତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ, ‘ଆପଣ କିଏ? ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣ ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଜନାର୍ଦନ, ଆପଣ କାହିଁକି ମୋତେ ମାୟା ଦେଖାଉଛନ୍ତି?’ ମନୁଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ମାଛ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ‘ମୁଁ ଏହି ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ଓ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଅବତରଣ କରିଛି। ସପ୍ତମ ଦିନରେ ସମୁଦ୍ର ଏହି ଜଗତକୁ ବନ୍ୟାରେ ଢାଙ୍କିଦେବ। ଯେତେବେଳେ ନୌକା ଆସିବ, ତୁମେ ବୀଜ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ନେଇ ତାହାରେ ଚଢ଼ିବା। ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ସହିତ ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମରାତ୍ରି ଅତିକ୍ରମ କରିବ। ମୁଁ ଆସିଲେ, ମୋ ଶିଙ୍ଗକୁ ଏକ ମହା ସର୍ପରେ ନୌକା ବାନ୍ଧିଦେବା।’ ଏହିପରି କହି ମାଛ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ମନୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କଲେ। ଯେତେବେଳେ ସମୁଦ୍ର ଉଫାଳିଲା, ସେ ନୌକାରେ ଚଢ଼ିଲେ। ଏହି ମାଛ ଏକ ଶିଙ୍ଗ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ନେଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଶିଙ୍ଗକୁ ଦୃଢ଼ ଦୌରେ ନୌକା ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଘଟଣାକୁ ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ ବୋଲାଯାଏ। ମନୁ ଏହି ପାପନାଶି ମାଛଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଥିବାବେଳେ, ମାଛ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—ହୟଗ୍ରୀବ ଦାନବ ବେଦ ଚୋରି କରିଥିଲେ। କେଶବ ଏହି ଦାନବକୁ ବଧ କରି ବେଦକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କଲେ। ନୂତନ କଳ୍ପ ଆସିଲାବେଳେ, ହରି ବରାହ ଓ ପରେ କୂର୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଏହିପରେ ଅଗ୍ନିଦେବ କହିଲେ, “ମୁଁ ବରାହ ଅବତାରର କଥା କହିବି, ଯିଏ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି। ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ଅସୁରମାନଙ୍କ ରାଜା, ଦେବତାଙ୍କୁ ଜିତି ଶ୍ୱର୍ଗରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବରାହ ବେଶରେ ଦେଖି ସ୍ତୁତି କଲେ, ଯିଏ ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ। ବିଷ୍ଣୁ ସେ ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ନାଶ କଲେ। ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇ, ହରି ପୁଣି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କ ଭାଇ ଥିଲେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ। ସେ ଦେବତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଅଂଶ ଦଖଲ କରି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିକାର କଲେ। ନରସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ବଧ କଲେ। ନରସିଂହ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତିତ, ଦେବତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅସଳ ସ୍ଥାନ ଫେରାଇଦେଲେ। ପୁରାତନ ସମୟରେ ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ, ବଳି ଓ ଅନ୍ୟ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ହରାଇଦେଲେ। ହାରିଥିବା ଦେବତାମାନେ ହରିଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ଅଦିତି ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବିଷ୍ଣୁ ମାୟା ଶୂନ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ବାମନ ରୂପେ ଅଦିତିଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଗଲେ। ବଳି ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରେ ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କଲେ। ବାମନଙ୍କ ବେଦ ପାଠ ଶୁଣି ବଳି, ଦାନବର ରାଜା, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ନିଷେଧ ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ କହିଲେ, ‘ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, କହ।’ ବାମନ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ତୁମକୁ ଯାହା ଚାହିଁ, ଦେବି। ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଇଁ, ତୁମେ ମୋତେ ତିନି ପାଦ ଜମି ଦିଅ।’ ବଳି ସହଜରେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ।