ନମସ୍କାର, ମୁଁ ଶ୍ରୀ, ସରସ୍ବତୀ, ଗୌରୀ, ଗଣେଶ, ସ୍କନ୍ଦ, ଈଶ୍ବର, ବ୍ରହ୍ମା, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ, ଶାଉନକଙ୍କ ସହ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ତୀର୍ଥୟାତ୍ରାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ସୂତଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେଙ୍କୁ କହିଲେ। "ସୂତ, ତୁମେ ଆମର ଗୌରବ ପାଇଛ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ବର ମୂଳକଥା କହ, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ଲୋକ ସର୍ବଜ୍ଞ ହୁଅନ୍ତି।" ସୂତ କହିଲେ, "ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ବର ମୂଳକଥା ହେଉଛି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ସେ ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡର ଭାବେ ଜାଣି, ମୁଁ ସର୍ବଜ୍ଞ ହୋଇଛି।" ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜାଣିବାକୁ ହେବ: ଧ୍ୱନିର ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ଏହା ଅଥର୍ବଣିକ ଶ୍ରୁତିରେ ଘୋଷଣା ହୋଇଛି। ମୁଁ, ଶୁକ୍ର, ପୈଳା ସହିତ ବାଦରୀକା ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲୁ, ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲୁ; ସେ ଆମକୁ ମୂଳକଥା କହିଲେ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ, "ସୂତ, ମୋତେ ଶୁଣ। ବସିଷ୍ଠ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ, ଶୁକ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ବ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲୁ।" ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡର ଦୁଇପ୍ରକାର ସୂଚନା କହିବି, ଯାହା ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଗୋଟିଏ ସମ୍ବେଦନାରେ କହିଥିଲେ।" ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଗ୍ନି ପୁରାଣ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅନ୍ଦ୍ରଜ୍ଞାନ; ଅନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡ ହେଉଛି ଋଗ୍ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଇଥାଏ। ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା କହିତା ଏହି ପୁରାଣ, ଯାହାକୁ ଅଗ୍ନେୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଶୁଣିବା ଓ ପଢିବାରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, "ବେଦ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡ ଓ ଈଶ୍ବର, ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡର ଭାବରେ ଜାଣିବାକୁ ଏହା ଜୀବନର ସମୁଦ୍ରକୁ ସାରିବାର ନାଉ।" ଅଗ୍ନି କହିଲେ, "ବିଷ୍ଣୁ, କାଳ, ଅଗ୍ନି ଓ ରୁଦ୍ର—ମୁଁ ସମସ୍ତ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନର ମୂଳକଥା କହିବି, ଯାହା ସବୁକିଛିର କାରଣ।" ସୃଷ୍ଟି, ବିନାଶ, ବୃତ୍ତାନ୍ତ, ମାନୁଷଙ୍କର ଯୁଗ, ଓ ବୃତ୍ତାନ୍ତଗୁଡିକ, ମାତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ଆକାର ଦେଖାଯିବ। ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ: ଉଚ୍ଚ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର; ଋଗ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ, ଓ ଅଥର୍ବ ବେଦ, ଏବଂ ଛଅ ବେଦାଙ୍ଗ। ଧ୍ୱନିଶାସ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞ, ୟୁଗ୍ମ, ଶବ୍ଦବିଜ୍ଞାନ, ଜ୍ୟୋତିଷ, ମାନ ଓ ନିୟମ, ଏବଂ ପୁରାଣ। ତର୍କ, ଔଷଧ, ସଙ୍ଗୀତ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା, ଓ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର—ଏହା କ୍ଷୁଦ୍ର ଜ୍ଞାନ; ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ସେଇ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯାହା ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅସ୍ପର୍ଶ, ବର୍ଣ୍ଣ ବିହୀନ, ଏବଂ ଅନନ୍ତ, ଯାହାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ଏକବେଳେ କହିଥିଲେ, ଯେମିତି ବ୍ରହ୍ମା ପୁରାଣକାଳରେ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ଏହି ଭାବରେ, ମୁଁ ମାତ୍ସ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକାରଗୁଡିକର କାରଣ କହିବି। ଏହିପରି, ଅଗ୍ନି ପୁରାଣର 'ପ୍ରଶ୍ନ' ନାମକ ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଉଛି। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, "ବିଷ୍ଣୁ ବିଷୟରେ କହ, ଯିଏ ମାତ୍ସ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବତାରଗୁଡିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଓ ବ୍ରହ୍ମା, ଅଗ୍ନି ପୁରାଣକୁ ଏହିଭାବରେ କହ।" ଅଗ୍ନି କହିଲେ, "ମୁଁ ହରିଙ୍କର ମାତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର ବିଷୟରେ କହିବି, ଶୁଣ। ଅବତାର ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବା ଓ ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ।" ପୂର୍ବ ଯୁଗରେ, ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବିନାଶ ଘଟିଲା। ସେଥିରେ, ଭୂର ସହିତ ଆରମ୍ଭ ହେବାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଥିବୀ ସାଗରରେ ଭରିଗଲା। ମାନୁ, ବିବସ୍ବତଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଆନନ୍ଦ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଗୋଟିଏ ଦିନ, କୃତମାଳା ନଦୀରେ ପାଣି ଦେଇଥିବାବେଳେ, ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ମାତ୍ସ୍ୟ ତାଙ୍କର ହାତରେ ଦେଖା ଦେଲା। ସେ ତାହାକୁ ପୁଣି ଜଳରେ ପାଠାଇବାକୁ ଯାହାକୁ ଯାଇଥିଲେ, ମାତ୍ସ୍ୟ କହିଲା: "ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଦିଅ, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ।" "ମୁଁ ଏହି ସମୟରେ କାମ୍ବଳି ଦେଖିବାକୁ ଭୟଭୀତ।" ସେ ଶୁଣି, ସେ ତାହାକୁ ଗୋଟିଏ ମାଟିରେ ରଖିଲେ। କିନ୍ତୁ ମାତ୍ସ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ହେବା ସହିତ, ସେ କହିଲା, "ମୋତେ ଏକ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଦିଅ।" ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ଶୁଣି, ରାଜା ତାହାକୁ ଗୋଟିଏ ଜଳ ଜାରରେ ରଖିଲେ। ସେଠାରେ, ଯେଉଁଥିରେ ମାତ୍ସ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ହେଲା, ସେ କହିଲା, "ମୋତେ ଏକ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଦିଅ, ଓ ରାଜା।" ପୁଣି ଗୋଟିଏ ହ୍ରଦରେ ରଖିବା ପରେ, ଏହା ସେଥିରେ ବୃଦ୍ଧି ହେଲା। ସେ କହିଲା, "ମୋତେ ଏକ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଦିଅ," ତେଣୁ ସେ ତାହାକୁ ସାଗରରେ ରଖିଲେ। ଗୋଟିଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଏହା ହଜାର ହଜାର ଯୋଜନାର ମାତ୍ସ୍ୟ ହେବା ସହିତ ବିସ୍ତାର ହେଲା। ସେହି ଅଦ୍ଭୁତ ମାତ୍ସ୍ୟକୁ ଦେଖି, ମାନୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ, "ତୁମେ କିଏ? ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁ, ଓ ନାରାୟଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ। କେନ୍ଦ୍ର ସମୟରେ ତୁମେ ମୋତେ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ କରିଥିଲେ, ଓ ଜନାର୍ଦ୍ନ।" ମାନୁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧିତ କରି, ମାତ୍ସ୍ୟ କହିଲା, "ମୁଁ ଏହି ପ୍ରଥିବୀର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବାକୁ।" "ସାତମ ଦିନରେ, ସାଗର ପ୍ରଥିବୀକୁ ବାହାର କରିବ। ଯେତେବେଳେ ନାଉ ଆସିବ, ତୁମେ ବୀଜ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପତ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କର।" "ସାତ ଋଷିଙ୍କର ଚାରିପାଖରେ, ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ରାତ୍ରିକୁ ଗତି କରିବା। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଆସିବି, ତୁମେ ମୋର କାନ୍ଧରେ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ସାର୍ପ ଦେଇ ନାଉକୁ ବାନ୍ଧିବା।" ଏହି କଥା କହିବା ପରେ, ମାତ୍ସ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ଏବଂ ମାନୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କଲେ। ଯେତେବେଳେ ସାଗର ଅଧିକ ଭରିଗଲା, ସେ ନାଉରେ ଚଡ଼ିଲେ। ମାତ୍ସ୍ୟ, ଯାହାର ଗୋଟିଏ କାନ୍ଧ, ସୁନାର ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀର ମାତ୍ସ୍ୟ, ମିଲିଅନ୍ ଯୋଜନା ମାପିଥିଲା, ତାଙ୍କର କାନ୍ଧରେ ଗୋଟିଏ ରସିକ ବାନ୍ଧିଥିଲା। ଏହାକୁ ମାତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ମାତ୍ସ୍ୟକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରି, ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ହୟଗ୍ରୀବ, ଯେଉଁଥିରେ ବେଦଗୁଡିକୁ ଚୋରାଇଥିଲା। କେଶବ ତାହାକୁ ହତ୍ୟା କରି, ବେଦଗୁଡିକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ନୂତନ କଳ୍ପ ଆସିଲା, ହରି ଏକ ଷଡ଼୍ଜ ଅବତାର ଓ ପରେ ଗୋଟିଏ କୂର୍ମ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ, "ମୁଁ ଗୋଟିଏ ବୋଆର ଅବତାରର କଥା କହିବି, ଯାହା ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ବିନାଶ କରେ।