अग्निपुराणम्

हयग्रीवोङ्कुशाकाररेखो नीलः सविन्दुकः। वैकुण्ठः एकचक्रोऽब्जी मणिभः पुच्छरेखकः

हयग्रीवाला अंकुशासारखी रेषा, निळा रंग आणि बिंदू असतात; वैकुंठ एकचक्र असतो, कमळासारखा, मणीसारखा आणि शेपटीच्या रेषेने युक्त असतो.

मत्स्यो दीर्घस्त्रिविन्दुः स्यात् काचवर्णस्तु पूरितः। श्यामस्त्रिविक्रमो दक्षरेखस्तु वर्त्तुलः

मत्स्य लांब, तीन बिंदू असलेला आणि काचेसारखा रंग भरलेला; श्याम त्रिविक्रम उजव्या बाजूला रेषा आणि गोल असतो.

वामनो वर्त्तुलश्चातिह्रस्वो नीलः सविन्दुकः। श्यामस्त्रिविक्रमो दक्षरेखो वामेन विन्दुकः

वामन गोल, फारच ठेंगू, निळा आणि बिंदू असलेला; श्याम त्रिविक्रम उजव्या बाजूला रेषा आणि डाव्या बाजूला बिंदू असतो.

अनन्तो नागभोगाङ्गो नैकाभो नैकमूर्त्तिमान्। स्थूलो दामोदरो मध्यचक्रो द्वाः सूक्ष्मविन्दुकः

अनंत सर्पाच्या वेटोळ्यासारखा, अनेक चिन्हे आणि अनेक रूपे असलेला; दामोदर जाड, मध्यभागी चक्र आणि दाराशी सूक्ष्म बिंदू असलेला असतो.

सुदर्शनस्त्वेकचक्रो लक्ष्मीनारायणो द्वयात्। चित्रक्रश्चाच्युतो देवस्त्रिचक्रो वा त्रिविक्रमः

सुदर्शन एकचक्र असतो; लक्ष्मी-नारायण दोन चक्रांनी युक्त; चित्रकृत्र अच्युत, देव, तीन चक्रांनी किंवा त्रिविक्रम असतो.

जनार्द्दनश्चतुस्चक्रो वासुदेवस्च पञ्चभिः। षट्रचक्रस्चौव प्रद्युम्नः सङ्कर्षणश्च सप्तभिः

जनार्दन चार चक्रांनी, वासुदेव पाच चक्रांनी, प्रद्युम्न सहा चक्रांनी आणि संकर्षण सात चक्रांनी युक्त असतो.

पुरुषोत्तमोष्टचक्रो नवव्यूहो नवाङ्कितः। दशावतारो दशभिर्द्दशैकेनानिरुद्धकः

पुरुषोत्तम आठ चक्रांनी, नवव्यूह नऊ चिन्हांनी, दशावतार दहा आणि अनिरुद्ध दहा एकूण अकरा चक्रांनी युक्त असतो.

द्वाधशात्मा द्वादशभिरत ऊद्‌र्ध्वमनन्तकः

द्वादशात्मा बारा चक्रांनी युक्त असतो; त्याच्या वर अनंत असे वर्णन केले आहे.

भगवानुवाच शालग्रामादिचक्राङ्कपूजाः सिद्ध्यैवदामि ते। त्रिविधास्याद्धरेः पूजा काम्याकाम्योभयात्मिका

भगवान म्हणाले — शाळग्राम वगैरे चक्रचिन्ह असलेल्या पूजांचा सिद्धी मी तुला देतो; हरीची पूजा तीन प्रकारची असते — इच्छा असलेली, निरिच्छा आणि दोन्हींचा संयोग असलेली.

मीनादीनान्त पञ्चानां काम्याथो वोभयात्मिका वराहस्प नृसिंहस्य वामनस्य चमुक्तये

मीन वगैरे पाच अवतारांची पूजा इच्छेनुसार किंवा दोन्ही प्रकारे करता येते; पण वराह, नरसिंह आणि वामन यांच्या पूजेमुळे मुक्ती मिळते.

चक्रादीनां त्रयाणान्तु शालग्रामार्च्चनं श्रृणु। उत्तमा निष्फला पूजा कनिष्ठा सफलार्चना

चक्र वगैरे तीन रूपांची शाळग्रामावर पूजा कशी करावी ते ऐक. सर्वोच्च पूजा निष्फळ असते, तर सर्वात साधी पूजा फळ देते.

मध्यमा मूर्त्तिपूजा स्याच्चक्राव्जे चतुरस्रके। प्रणवं हृदि विन्यस्य षडङ्गङ्करदेहयोः

मध्यम पूजा म्हणजे मूर्तीपूजा, जी चक्र, कमळ आणि चौकोनावर केली जाते; त्यात प्रथमतः प्रणव मनात आणि षडंग हात-पायांवर ठेवतात.

कृतमुद्रात्रयश्चक्राद् बहिः पूर्वे गुरुं यजेत्। आप्ये गणं वायवे च धातारं नैर्ऋते यजेत्

चक्राच्या बाहेर तीन मुद्रा करून, प्रथम पूर्वेकडे गुरूची पूजा करावी; पूर्वेला वायूच्या गणाची आणि नैऋत्य दिशेला सृष्टीकर्त्याची पूजा करावी.

विधातारञ्च कर्त्तारं हर्त्तारं दक्षसौम्ययोः। विष्वकसेनं यजेदीशे आग्नेये क्षेत्रपालकम्

दक्षिण आणि सौम्य दिशेला विधाता आणि कर्त्याची, दक्षिण वायव्य दिशेला संहारकाची पूजा करावी; ईशान्येला विश्वक्सेन आणि आग्नेयेला क्षेत्रपालाची पूजा करावी.

ऋगादिवेदान् प्रागादौ आधारानन्तकं भुवम्। पीठं पद्मं चार्क वन्द्रवह्व्याख्यं मण्डलत्रयम्

पूर्वेकडे ऋग्वेद वगैरे वेद, भूमी आणि अनंतपर्यंतचा आधार ठेवावा; आसन, कमळ आणि अर्क, वंद्र, वह्व्य नावाची तीन मंडळे काढावीत.

आसनं द्वादशार्णेन तत्र स्थाप्य शिलां यजेत्। व्यस्तेन च समस्तेन स्वबीजेन यजेत् क्रमात्

बारा आरे असलेल्या आसनावर शाळग्राम ठेवून पूजा करावी; स्वतंत्र आणि एकत्रितपणे, आपल्या बीजमंत्राने योग्य क्रमाने पूजा करावी.

पूर्वादावथ वेदाद्यैर्गायत्रीभ्यां जितादिना। प्रणवेनार्च्चयेत् पञ्चान्मुद्रास्तिस्रः प्रदर्शयेत्

मग पूर्वेकडून वेद, गायत्री, जिता इत्यादींनी, प्रणवाने पाचांची पूजा करावी आणि तीन मुद्रा दाखवाव्यात.

विष्वक्‌सेनस्य चक्रस्य क्षेत्रपालस्य दर्शयेत्। शालग्रामस्य प्रथमा पूजाथो निष्फलोच्यते

विश्वक्सेन, चक्र आणि क्षेत्रपाल यांची मुद्रा दाखवावी; शाळग्रामाची पहिली पूजा निष्फळ मानली आहे.

पूर्ववत् षोडशारञ्च सपद्मं मण्डलं लिखेत्। शङ्खचक्रगदाखड्‌गैर्गुर्वाद्यं पूर्वंवद्यजेत्

पूर्वीप्रमाणे सोळा आरे असलेले मंडळ आणि त्यात कमळ काढावे; शंख, चक्र, गदा, खड्ग यांनी प्रथम गुरू वगैरेंची पूजा करावी.

पूर्वे सौम्ये धनुर्बाणान् वेदाद्यैरासनं ददेत्। शिलां न्यसेद् द्वादशार्णैस्तृतीयं पूजनं श्रृणु

पूर्व आणि ईशान्य दिशेला धनुष्य-बाण ठेवावेत, वेद वगैरेने आसन द्यावे; बारा आरे असलेली शाळग्राम ठेवावी; आता तिसऱ्या पूजेचे ऐक.

अष्टारमब्जं विलिखेत् गुर्वाद्यं पूर्ववद्यजेत्। अष्टर्णेनासनं दत्त्वा तेनैव च शिलां न्यसेत्

आठ आरे असलेले कमळ काढावे, गुरू वगैरेंची पूर्वीप्रमाणे पूजा करावी; आठ आरे असलेल्या आसनावर शाळग्राम ठेवावा.

पूजयेद्दशधा तेन गायत्रीभ्यां जितं तथा

त्या प्रकारे दहा प्रकारे पूजा करावी, तसेच गायत्री आणि जिता मंत्रांनीही पूजा करावी.

भगवानुवाच ओं रूपः केशवः पद्मशङ्खचक्रगदाधरः। नारायणः शङ्खपद्मगदाचक्री प्रदक्षिणम्

भगवान म्हणाले: ॐ. केशव हे कमळ, शंख, चक्र, गदा धारण करणारे आहेत; नारायण शंख, कमळ, गदा, चक्र घेऊन उजवीकडे आहेत.

ततो गदी माधवोरिशङ्खपद्मी नमामि तम्। चक्रकौमोदकीपद्मशङ्खी गोविन्द ऊर्जितः

मग गदा धारण करणारे माधव, शंख आणि कमळ असलेले ईश्वर—त्यांना मी वंदन करतो; गोविंद हे चक्र, गदा, कमळ, शंख घेऊन बलवान आहेत.

मोक्षदः श्रीगदी पद्मी शङ्खी विष्णुश्च चक्रधृक्। शङ्खचक्राब्जगदिनं मधुसूदनमानमे

मुक्ती देणारे, श्रीगदी, पद्मी, शंखी, विष्णू, चक्रधारी—शंख, चक्र, कमळ, गदा असलेले मधुसूदन यांना मी नमस्कार करतो.

भक्त्या त्रिविक्रमः पद्मगदी चक्री च शङ्ख्यपि। शङ्खचक्रगदापद्मी वामनः पातु मां सदा

भक्तीने त्रिविक्रम, पद्मगदी, चक्री आणि शंखी; शंख, चक्र, गदा, कमळ असलेले वामन नेहमी माझे रक्षण करो.

गतिदः श्रीधरः पद्मी चक्रशार्ङ्गी च शङ्ख्यपि

मार्ग देणारे, श्रीधर, पद्मी, चक्रशार्ङ्गी आणि शंखी.

वरदः पद्मनाभस्तु शङ्खाब्जारिगदाधरः। दामोदरः पद्मशङ्खगदाचक्री नमामि तम्

कमळनाभ, वर देणारा, शंख, कमळ, चक्र आणि गदा धारण करणारा, दामोदर, हे सर्व आयुधे हातात असलेला, त्याला मी वंदन करतो.

तेने गदी शङ्खचक्री वासुदेवोब्जभृज्जगत्। सङ्कर्षणो गदी शङ्‌खी पद्मी चक्री च पातु वः

गदा, शंख आणि चक्र धारण करणारा वासुदेव, जो जगाचा आधार आहे; संकर्षण, गदा, शंख, कमळ आणि चक्र घेणारा, तो तुमचे रक्षण करो.