अग्निपुराणम्

अङ्‌घ्निपृष्ठौ स्फिचौ कट्यां यथायोगं प्रकल्पयेत्। सप्तांशोनास्तथाङ्गुल्यो दीर्घं विष्कम्भनाहतम्

पायाच्या मागच्या बाजू, कंबरेवर आणि नितंब योग्य प्रमाणात घडवावेत; बोटे सात भागांची असावीत, आणि लांबी विहाराच्या मापाने कमी करावी.

नेत्रैकवर्जितायामा जङ्घोरू च तथा कटिः। मध्यपार्श्वं च तद्‌वृत्तं घनं पीनं कुचद्वयम्

जिथे एक डोळा नाही, तिथे मांडी, गुडघे आणि कंबरही तशीच असते; कमरेच्या दोन्ही बाजू गोल आणि भरदार असतात, आणि स्तनांची जोडी घट्ट व उन्नत असते.

तालमात्रौ स्तनौ कार्य्यौ कटिः सार्द्धकलाधिका। लक्ष्म शेषं पुरावत्स्यात् दक्षिणे चाम्बुजं करे

स्तन तळहाताएवढे असावेत; कंबर अर्ध्याहून थोडी जास्त लांबीची असावी; बाकीचे चिन्हे पूर्वीप्रमाणेच राहतात, आणि उजव्या हातात कमळ असते.

वामे विल्वं स्वियौ पार्श्वे शुभे चामरहस्तके। दीर्घघोणस्तुगरुडश्चक्राङ्गाद्यानथो वदे

डाव्या हातात बेलफळ, दोन्ही बाजूंना शुभ अशा चामराचा हात, लांब नाक, जाड हनुवटी आणि अंगावर चक्राची खूण — हे मी सांगतो.

भगवानुवाच शालग्रामादिमूर्त्तिश्च वक्षयेहं भुक्तिमुक्तिदाः। वासुदेवोऽसितो द्वारे शिलालग्नद्विचक्रकः

भगवान म्हणाले — मी शाळग्राम वगैरे मूर्तींचे वर्णन करतो, ज्या भोग आणि मोक्ष दोन्ही देतात; वासुदेव दाराशी काळा, दगडात स्थिर, आणि दोन चक्रांनी युक्त असतो.

ज्ञेयः सङ्कर्षणो लग्नद्विचक्रो रक्त उत्तमः। सूक्ष्मचक्रो बहुच्छिद्रः प्रद्युम्नो नीलदीर्घकः

संकर्षण दोन चक्रांनी जोडलेला, उत्तम आणि लाल असतो; प्रद्युम्न सूक्ष्म चक्र असलेला, अनेक छिद्रांनी युक्त, निळा आणि लांब असतो.

पीतोनिरुद्धः पद्माङ्को वर्त्तुलो द्वित्रिरेखवान्। कृष्णो नारायणो नाभ्युन्नतः शुषिरदीर्घवान्

पीत म्हणजे निरुद्ध, कमळाच्या चिन्हाने युक्त, गोल आणि दोन-तीन रेषा असलेला; कृष्ण नारायण नाभीला उंच, छिद्रयुक्त आणि लांब असतो.

परमेष्ठी साब्जचक्रः पृष्ठच्छिद्रश्च विन्दुमान्। स्थूलचक्रोऽसितो विष्णुर्मध्ये रेखा गदाकृतिः

परमेष्ठी कमळाच्या चक्राने युक्त, पाठीवर छिद्र आणि बिंदू असलेला; विष्णू काळा, जाड चक्र असलेला आणि मध्ये गदेसारखी रेषा असते.

नृसिंहः कपिलः स्थूलचक्रः स्यात् पञ्चविन्दुकः। वराहः शक्तिलिङ्गः स्यात् तच्चक्रौ विषमौ मृतौ

नरसिंह कपिला रंगाचा, जाड चक्र आणि पाच बिंदू असलेला; वराहावर शूलाची खूण असते, आणि चक्रे जर तिरकी असतील तर ते अशुभ मानले जाते.

इन्द्रनीलनिभः स्थूलस्त्रिरेखालाञ्छितः शुभः। कूर्मस्तथोन्नतः पृष्ठे वर्त्तलावर्त्तकोऽसितः

इंद्रनीलासारखा निळा, जाड, तीन रेषांनी सुशोभित आणि शुभ; कूर्मही पाठीवर उंच, वावटळाच्या चिन्हाने आणि काळा असतो.

हयग्रीवोङ्कुशाकाररेखो नीलः सविन्दुकः। वैकुण्ठः एकचक्रोऽब्जी मणिभः पुच्छरेखकः

हयग्रीवाला अंकुशासारखी रेषा, निळा रंग आणि बिंदू असतात; वैकुंठ एकचक्र असतो, कमळासारखा, मणीसारखा आणि शेपटीच्या रेषेने युक्त असतो.

मत्स्यो दीर्घस्त्रिविन्दुः स्यात् काचवर्णस्तु पूरितः। श्यामस्त्रिविक्रमो दक्षरेखस्तु वर्त्तुलः

मत्स्य लांब, तीन बिंदू असलेला आणि काचेसारखा रंग भरलेला; श्याम त्रिविक्रम उजव्या बाजूला रेषा आणि गोल असतो.

वामनो वर्त्तुलश्चातिह्रस्वो नीलः सविन्दुकः। श्यामस्त्रिविक्रमो दक्षरेखो वामेन विन्दुकः

वामन गोल, फारच ठेंगू, निळा आणि बिंदू असलेला; श्याम त्रिविक्रम उजव्या बाजूला रेषा आणि डाव्या बाजूला बिंदू असतो.

अनन्तो नागभोगाङ्गो नैकाभो नैकमूर्त्तिमान्। स्थूलो दामोदरो मध्यचक्रो द्वाः सूक्ष्मविन्दुकः

अनंत सर्पाच्या वेटोळ्यासारखा, अनेक चिन्हे आणि अनेक रूपे असलेला; दामोदर जाड, मध्यभागी चक्र आणि दाराशी सूक्ष्म बिंदू असलेला असतो.

सुदर्शनस्त्वेकचक्रो लक्ष्मीनारायणो द्वयात्। चित्रक्रश्चाच्युतो देवस्त्रिचक्रो वा त्रिविक्रमः

सुदर्शन एकचक्र असतो; लक्ष्मी-नारायण दोन चक्रांनी युक्त; चित्रकृत्र अच्युत, देव, तीन चक्रांनी किंवा त्रिविक्रम असतो.

जनार्द्दनश्चतुस्चक्रो वासुदेवस्च पञ्चभिः। षट्रचक्रस्चौव प्रद्युम्नः सङ्कर्षणश्च सप्तभिः

जनार्दन चार चक्रांनी, वासुदेव पाच चक्रांनी, प्रद्युम्न सहा चक्रांनी आणि संकर्षण सात चक्रांनी युक्त असतो.

पुरुषोत्तमोष्टचक्रो नवव्यूहो नवाङ्कितः। दशावतारो दशभिर्द्दशैकेनानिरुद्धकः

पुरुषोत्तम आठ चक्रांनी, नवव्यूह नऊ चिन्हांनी, दशावतार दहा आणि अनिरुद्ध दहा एकूण अकरा चक्रांनी युक्त असतो.

द्वाधशात्मा द्वादशभिरत ऊद्‌र्ध्वमनन्तकः

द्वादशात्मा बारा चक्रांनी युक्त असतो; त्याच्या वर अनंत असे वर्णन केले आहे.

भगवानुवाच शालग्रामादिचक्राङ्कपूजाः सिद्ध्यैवदामि ते। त्रिविधास्याद्धरेः पूजा काम्याकाम्योभयात्मिका

भगवान म्हणाले — शाळग्राम वगैरे चक्रचिन्ह असलेल्या पूजांचा सिद्धी मी तुला देतो; हरीची पूजा तीन प्रकारची असते — इच्छा असलेली, निरिच्छा आणि दोन्हींचा संयोग असलेली.

मीनादीनान्त पञ्चानां काम्याथो वोभयात्मिका वराहस्प नृसिंहस्य वामनस्य चमुक्तये

मीन वगैरे पाच अवतारांची पूजा इच्छेनुसार किंवा दोन्ही प्रकारे करता येते; पण वराह, नरसिंह आणि वामन यांच्या पूजेमुळे मुक्ती मिळते.

चक्रादीनां त्रयाणान्तु शालग्रामार्च्चनं श्रृणु। उत्तमा निष्फला पूजा कनिष्ठा सफलार्चना

चक्र वगैरे तीन रूपांची शाळग्रामावर पूजा कशी करावी ते ऐक. सर्वोच्च पूजा निष्फळ असते, तर सर्वात साधी पूजा फळ देते.

मध्यमा मूर्त्तिपूजा स्याच्चक्राव्जे चतुरस्रके। प्रणवं हृदि विन्यस्य षडङ्गङ्करदेहयोः

मध्यम पूजा म्हणजे मूर्तीपूजा, जी चक्र, कमळ आणि चौकोनावर केली जाते; त्यात प्रथमतः प्रणव मनात आणि षडंग हात-पायांवर ठेवतात.

कृतमुद्रात्रयश्चक्राद् बहिः पूर्वे गुरुं यजेत्। आप्ये गणं वायवे च धातारं नैर्ऋते यजेत्

चक्राच्या बाहेर तीन मुद्रा करून, प्रथम पूर्वेकडे गुरूची पूजा करावी; पूर्वेला वायूच्या गणाची आणि नैऋत्य दिशेला सृष्टीकर्त्याची पूजा करावी.

विधातारञ्च कर्त्तारं हर्त्तारं दक्षसौम्ययोः। विष्वकसेनं यजेदीशे आग्नेये क्षेत्रपालकम्

दक्षिण आणि सौम्य दिशेला विधाता आणि कर्त्याची, दक्षिण वायव्य दिशेला संहारकाची पूजा करावी; ईशान्येला विश्वक्सेन आणि आग्नेयेला क्षेत्रपालाची पूजा करावी.

ऋगादिवेदान् प्रागादौ आधारानन्तकं भुवम्। पीठं पद्मं चार्क वन्द्रवह्व्याख्यं मण्डलत्रयम्

पूर्वेकडे ऋग्वेद वगैरे वेद, भूमी आणि अनंतपर्यंतचा आधार ठेवावा; आसन, कमळ आणि अर्क, वंद्र, वह्व्य नावाची तीन मंडळे काढावीत.

आसनं द्वादशार्णेन तत्र स्थाप्य शिलां यजेत्। व्यस्तेन च समस्तेन स्वबीजेन यजेत् क्रमात्

बारा आरे असलेल्या आसनावर शाळग्राम ठेवून पूजा करावी; स्वतंत्र आणि एकत्रितपणे, आपल्या बीजमंत्राने योग्य क्रमाने पूजा करावी.

पूर्वादावथ वेदाद्यैर्गायत्रीभ्यां जितादिना। प्रणवेनार्च्चयेत् पञ्चान्मुद्रास्तिस्रः प्रदर्शयेत्

मग पूर्वेकडून वेद, गायत्री, जिता इत्यादींनी, प्रणवाने पाचांची पूजा करावी आणि तीन मुद्रा दाखवाव्यात.

विष्वक्‌सेनस्य चक्रस्य क्षेत्रपालस्य दर्शयेत्। शालग्रामस्य प्रथमा पूजाथो निष्फलोच्यते

विश्वक्सेन, चक्र आणि क्षेत्रपाल यांची मुद्रा दाखवावी; शाळग्रामाची पहिली पूजा निष्फळ मानली आहे.

पूर्ववत् षोडशारञ्च सपद्मं मण्डलं लिखेत्। शङ्खचक्रगदाखड्‌गैर्गुर्वाद्यं पूर्वंवद्यजेत्

पूर्वीप्रमाणे सोळा आरे असलेले मंडळ आणि त्यात कमळ काढावे; शंख, चक्र, गदा, खड्ग यांनी प्रथम गुरू वगैरेंची पूजा करावी.