अग्निपुराणम्

त्यक्त्वा पङ्‌क्तिद्वयं चाधस्तदूद्‌र्ध्वं यत्तु कोष्ठकम्। समन्तादुभयोः पार्श्वे अन्तस्थं परिमार्जयेत्

खाली आणि वर दोन ओळी सोडून, दोन्ही बाजूंनी आतल्या भागाला नीट गुळगुळीत करावे.

ऊद्‌र्ध्वं पङ्‌क्तिद्वयं त्यक्त्वा अधस्ताद् यत्तु कोष्ठकम्। अन्तः सम्मार्जयेत् यत्नात् पार्श्वयोरुभयोः समम्

वरच्या दोन ओळी सोडून, खालील कप्प्यातील आतला भाग दोन्ही बाजूंनी सम प्रमाणात गुळगुळीत करावा.

तयोर्मध्यगतौ तत्र चतुष्कौ मार्जयेत्ततः। चतुर्द्धा भाजयित्वा तु ऊद्‌र्ध्वपङ्‌क्तिद्वयं बुधः

त्या दोन्हीच्या मधोमध, चार भाग नीट गुळगुळीत करावेत; वरच्या दोन ओळी चार भागांत विभागून, ज्ञानी माणसाने पुढे जावे.

मेखला भागमात्रा स्यात् खातं तस्यार्द्धमानतः। भागं भागं परित्यज्य पार्श्वयोरुभयोः समम्

मेखला एक भागाच्या मापाची असावी, तिचा खड्डा त्याच्या अर्ध्या मापाचा असावा; प्रत्येक भाग सोडून दोन्ही बाजूंनी सम प्रमाण ठेवावे.

दत्त्वा चैकं पदं बाह्ये प्रमाणं कारयेद् बुधः। त्रिभागेण च बागस्याग्रे स्यात्तोयविनिर्गमः

बाहेर एक पाऊल मोजून, ज्ञानी माणसाने माप ठरवावे; पुढच्या भागात, तीन विभागांत पाण्याचा निचरा होईल असा मार्ग ठेवावा.

नानाप्रकारभेदेन भद्रेयं पिण्डिका शुभा। अष्टताला तु कर्त्तव्या देवी लक्ष्मीस्तथा स्त्रियः

ही शुभ पिंडी अनेक प्रकारांनी बनवता येते; देवी लक्ष्मी व इतर स्त्रियांसाठी ती आठ तालांच्या मापाची असावी.

भ्रुवौ यवाधिके कार्य्ये यवहीना तु नासिका। गोलकेनाधिकं वक्त्रमूद्‌र्ध्वं तिर्य्यग्विवर्जितम्

भुवया थोड्या लांब कराव्यात, नाक थोडं लहान; तोंड वरच्या बाजूने गोलाकार असावे, आणि आडवे छिद्र टाळावे.

आयते नयने कार्य्यं त्रिभागोनैर्यवैस्त्रिभिः। तदर्द्धेन तु वैपुल्यं नेत्रयोः परिकल्पयेत्

डोळे लांबट करावेत, तीन ज्वारीच्या मापाने; डोळ्यांची रुंदी त्याच्या अर्ध्या मापाची असावी.

कर्णपाशोऽधिकः कार्य्यः सृक्कणीसमसूत्रतः। नम्रं कलाविहीनन्तु कुर्य्यादंशद्वयं तथा

कर्णपाश जबड्याच्या रेषेइतका मोठा असावा; ओठ दोन्ही वाकडे आणि साधे असावेत.

ग्रीवा सार्द्धकला कार्य्या तद्विस्तारोपशोभिता। नेत्रं विना तु विस्तारौ ऊरू जानू च पिण्डिका

मान दीड कला मापाची असावी, तिच्या रुंदीने शोभा यावी; डोळ्यांशिवाय, मांड्या, गुडघे आणि पिंडी यांची रुंदी योग्य प्रमाणात असावी.

अङ्‌घ्निपृष्ठौ स्फिचौ कट्यां यथायोगं प्रकल्पयेत्। सप्तांशोनास्तथाङ्गुल्यो दीर्घं विष्कम्भनाहतम्

पायाच्या मागच्या बाजू, कंबरेवर आणि नितंब योग्य प्रमाणात घडवावेत; बोटे सात भागांची असावीत, आणि लांबी विहाराच्या मापाने कमी करावी.

नेत्रैकवर्जितायामा जङ्घोरू च तथा कटिः। मध्यपार्श्वं च तद्‌वृत्तं घनं पीनं कुचद्वयम्

जिथे एक डोळा नाही, तिथे मांडी, गुडघे आणि कंबरही तशीच असते; कमरेच्या दोन्ही बाजू गोल आणि भरदार असतात, आणि स्तनांची जोडी घट्ट व उन्नत असते.

तालमात्रौ स्तनौ कार्य्यौ कटिः सार्द्धकलाधिका। लक्ष्म शेषं पुरावत्स्यात् दक्षिणे चाम्बुजं करे

स्तन तळहाताएवढे असावेत; कंबर अर्ध्याहून थोडी जास्त लांबीची असावी; बाकीचे चिन्हे पूर्वीप्रमाणेच राहतात, आणि उजव्या हातात कमळ असते.

वामे विल्वं स्वियौ पार्श्वे शुभे चामरहस्तके। दीर्घघोणस्तुगरुडश्चक्राङ्गाद्यानथो वदे

डाव्या हातात बेलफळ, दोन्ही बाजूंना शुभ अशा चामराचा हात, लांब नाक, जाड हनुवटी आणि अंगावर चक्राची खूण — हे मी सांगतो.

भगवानुवाच शालग्रामादिमूर्त्तिश्च वक्षयेहं भुक्तिमुक्तिदाः। वासुदेवोऽसितो द्वारे शिलालग्नद्विचक्रकः

भगवान म्हणाले — मी शाळग्राम वगैरे मूर्तींचे वर्णन करतो, ज्या भोग आणि मोक्ष दोन्ही देतात; वासुदेव दाराशी काळा, दगडात स्थिर, आणि दोन चक्रांनी युक्त असतो.

ज्ञेयः सङ्कर्षणो लग्नद्विचक्रो रक्त उत्तमः। सूक्ष्मचक्रो बहुच्छिद्रः प्रद्युम्नो नीलदीर्घकः

संकर्षण दोन चक्रांनी जोडलेला, उत्तम आणि लाल असतो; प्रद्युम्न सूक्ष्म चक्र असलेला, अनेक छिद्रांनी युक्त, निळा आणि लांब असतो.

पीतोनिरुद्धः पद्माङ्को वर्त्तुलो द्वित्रिरेखवान्। कृष्णो नारायणो नाभ्युन्नतः शुषिरदीर्घवान्

पीत म्हणजे निरुद्ध, कमळाच्या चिन्हाने युक्त, गोल आणि दोन-तीन रेषा असलेला; कृष्ण नारायण नाभीला उंच, छिद्रयुक्त आणि लांब असतो.

परमेष्ठी साब्जचक्रः पृष्ठच्छिद्रश्च विन्दुमान्। स्थूलचक्रोऽसितो विष्णुर्मध्ये रेखा गदाकृतिः

परमेष्ठी कमळाच्या चक्राने युक्त, पाठीवर छिद्र आणि बिंदू असलेला; विष्णू काळा, जाड चक्र असलेला आणि मध्ये गदेसारखी रेषा असते.

नृसिंहः कपिलः स्थूलचक्रः स्यात् पञ्चविन्दुकः। वराहः शक्तिलिङ्गः स्यात् तच्चक्रौ विषमौ मृतौ

नरसिंह कपिला रंगाचा, जाड चक्र आणि पाच बिंदू असलेला; वराहावर शूलाची खूण असते, आणि चक्रे जर तिरकी असतील तर ते अशुभ मानले जाते.

इन्द्रनीलनिभः स्थूलस्त्रिरेखालाञ्छितः शुभः। कूर्मस्तथोन्नतः पृष्ठे वर्त्तलावर्त्तकोऽसितः

इंद्रनीलासारखा निळा, जाड, तीन रेषांनी सुशोभित आणि शुभ; कूर्मही पाठीवर उंच, वावटळाच्या चिन्हाने आणि काळा असतो.

हयग्रीवोङ्कुशाकाररेखो नीलः सविन्दुकः। वैकुण्ठः एकचक्रोऽब्जी मणिभः पुच्छरेखकः

हयग्रीवाला अंकुशासारखी रेषा, निळा रंग आणि बिंदू असतात; वैकुंठ एकचक्र असतो, कमळासारखा, मणीसारखा आणि शेपटीच्या रेषेने युक्त असतो.

मत्स्यो दीर्घस्त्रिविन्दुः स्यात् काचवर्णस्तु पूरितः। श्यामस्त्रिविक्रमो दक्षरेखस्तु वर्त्तुलः

मत्स्य लांब, तीन बिंदू असलेला आणि काचेसारखा रंग भरलेला; श्याम त्रिविक्रम उजव्या बाजूला रेषा आणि गोल असतो.

वामनो वर्त्तुलश्चातिह्रस्वो नीलः सविन्दुकः। श्यामस्त्रिविक्रमो दक्षरेखो वामेन विन्दुकः

वामन गोल, फारच ठेंगू, निळा आणि बिंदू असलेला; श्याम त्रिविक्रम उजव्या बाजूला रेषा आणि डाव्या बाजूला बिंदू असतो.

अनन्तो नागभोगाङ्गो नैकाभो नैकमूर्त्तिमान्। स्थूलो दामोदरो मध्यचक्रो द्वाः सूक्ष्मविन्दुकः

अनंत सर्पाच्या वेटोळ्यासारखा, अनेक चिन्हे आणि अनेक रूपे असलेला; दामोदर जाड, मध्यभागी चक्र आणि दाराशी सूक्ष्म बिंदू असलेला असतो.

सुदर्शनस्त्वेकचक्रो लक्ष्मीनारायणो द्वयात्। चित्रक्रश्चाच्युतो देवस्त्रिचक्रो वा त्रिविक्रमः

सुदर्शन एकचक्र असतो; लक्ष्मी-नारायण दोन चक्रांनी युक्त; चित्रकृत्र अच्युत, देव, तीन चक्रांनी किंवा त्रिविक्रम असतो.

जनार्द्दनश्चतुस्चक्रो वासुदेवस्च पञ्चभिः। षट्रचक्रस्चौव प्रद्युम्नः सङ्कर्षणश्च सप्तभिः

जनार्दन चार चक्रांनी, वासुदेव पाच चक्रांनी, प्रद्युम्न सहा चक्रांनी आणि संकर्षण सात चक्रांनी युक्त असतो.

पुरुषोत्तमोष्टचक्रो नवव्यूहो नवाङ्कितः। दशावतारो दशभिर्द्दशैकेनानिरुद्धकः

पुरुषोत्तम आठ चक्रांनी, नवव्यूह नऊ चिन्हांनी, दशावतार दहा आणि अनिरुद्ध दहा एकूण अकरा चक्रांनी युक्त असतो.

द्वाधशात्मा द्वादशभिरत ऊद्‌र्ध्वमनन्तकः

द्वादशात्मा बारा चक्रांनी युक्त असतो; त्याच्या वर अनंत असे वर्णन केले आहे.

भगवानुवाच शालग्रामादिचक्राङ्कपूजाः सिद्ध्यैवदामि ते। त्रिविधास्याद्धरेः पूजा काम्याकाम्योभयात्मिका

भगवान म्हणाले — शाळग्राम वगैरे चक्रचिन्ह असलेल्या पूजांचा सिद्धी मी तुला देतो; हरीची पूजा तीन प्रकारची असते — इच्छा असलेली, निरिच्छा आणि दोन्हींचा संयोग असलेली.