अग्निपुराणम्

गुल्फात् पूर्वं तु कर्त्तव्यं प्रमाणाच्चतुरङ्गेलम्। त्रिकलं विस्तृतौ पादौ त्र्यङ्गुलो गुह्यकः स्मृतः

टाचेपुढील भाग मोजून चार बोटांचा असावा; पायांची रुंदी तीन विभागांची, आणि टाचा तीन बोटांच्या लांबीच्या मानल्या आहेत.

पञ्चाङ्गुलन्तु नाहोस्य दीर्घा तद्वत् प्रदेशिनी। अष्टमाष्टांशतो न्यूताः शेषाङ्गुल्यः क्रमेण तु

मोठं बोट पाच बोटांचं लांब असावं, आणि त्याचप्रमाणे दुसरं बोटही; उरलेली बोटं प्रत्येकी एक-आठवा भाग कमी होत जातात.

सपादाङ्गुलमुत्तसेधमङगुष्ठस्य प्रकीर्त्तितम्। यवोनमङ्गुलं कार्यमङ्गुष्ठस्य नखं तथा

अंगठ्याच्या वरच्या नखाचं माप एक बोट आणि पाव बोट असावं; अंगठ्याचं नख ज्वारीएवढं असावं.

अर्द्धाङ्गुलं तथान्यासां क्रमान् न्यूनं तु कारयेत्। त्र्यङ्गुलौ वृषणौ कार्यौ मेढ्रं तु चतुरङ्गुम्

इतर भागांसाठी प्रत्येक वेळेस अर्धा बोटाने कमी लांबी घ्यावी; वृषणांची लांबी तीन बोटे, तर मेढ्राची लांबी चार बोटे ठेवावी.

परिणाहोत्र कोषाग्रं कर्त्तव्यञ्चतुरङ्गुलम्। षडङ्गुलपरीणाहौ वृषणौ परिकीर्त्तितौ

वृषणाच्या टोकाची लांबी चार बोटे असावी; वृषणांची परिघाची माप सहा बोटे सांगितली आहे.

प्रतिमा भूषणाढ्या स्यादेतदुद्देशलक्षणम्। अनयैव दिशा कार्यं लोके दृष्ट्वा तु लक्षणम्

मूर्तीला सुंदर दागिने घालावेत; हीच तिच्या वैशिष्ट्यांची आखणी आहे. जगात दिसणाऱ्या चिन्हांप्रमाणेच मूर्ती घडवावी.

दक्षिणे तु करे चक्रमधस्तात् पद्ममेव च। वामे शङ्खं गदीदसितद्वासुदेवस्य लक्षणात्

उजव्या हातात चक्र आणि त्याच्या खाली कमळ ठेवावे; डाव्या हातात शंख आणि गदा असावी, काळ्या वस्त्रातील वासुदेवाच्या चिन्हांप्रमाणे.

श्रीपुष्टी चापि कर्त्तव्ये पद्मवीणाकरान्विते। ऊरुमात्रोच्छितायामे मालाविद्याधरौ तथा

श्री आणि पुष्टी यांच्या हातात कमळ व वीणा असावी; त्यांच्या उरूमध्ये उंची असावी, तसेच माळा व विद्या धरलेल्या मूर्तीही असाव्यात.

प्रभामण्डलसंस्थौ तौ प्रभा हस्त्यादिभूषणा। पद्माभं पादपीठन्तु प्रतिमास्वेवमाचरेत्

त्या दोघींना तेजाचा वर्तुळात ठेवावे, त्यांच्या अंगावर हत्तींसारखी शोभा व दागिने असावेत; पाय ठेवण्याचे आसन कमळासारखे असावे, आणि सर्व मूर्तींसाठी असेच करावे.

भगवानुवाच पिण्डिकालक्षणं वक्ष्ये दैर्घ्यैण प्रतिमासमा। उच्छायं प्रतिमार्द्धन्तु चतुः षष्टिपुटां च ताम्

भगवान म्हणाले: मी पिंडीचे लक्षण सांगतो, ती मूर्तीच्या लांबीइतकी असावी; तिची उंची मूर्तीच्या अर्धी, आणि रुंदी चार किंवा साठ मापांची असावी.

त्यक्त्वा पङ्‌क्तिद्वयं चाधस्तदूद्‌र्ध्वं यत्तु कोष्ठकम्। समन्तादुभयोः पार्श्वे अन्तस्थं परिमार्जयेत्

खाली आणि वर दोन ओळी सोडून, दोन्ही बाजूंनी आतल्या भागाला नीट गुळगुळीत करावे.

ऊद्‌र्ध्वं पङ्‌क्तिद्वयं त्यक्त्वा अधस्ताद् यत्तु कोष्ठकम्। अन्तः सम्मार्जयेत् यत्नात् पार्श्वयोरुभयोः समम्

वरच्या दोन ओळी सोडून, खालील कप्प्यातील आतला भाग दोन्ही बाजूंनी सम प्रमाणात गुळगुळीत करावा.

तयोर्मध्यगतौ तत्र चतुष्कौ मार्जयेत्ततः। चतुर्द्धा भाजयित्वा तु ऊद्‌र्ध्वपङ्‌क्तिद्वयं बुधः

त्या दोन्हीच्या मधोमध, चार भाग नीट गुळगुळीत करावेत; वरच्या दोन ओळी चार भागांत विभागून, ज्ञानी माणसाने पुढे जावे.

मेखला भागमात्रा स्यात् खातं तस्यार्द्धमानतः। भागं भागं परित्यज्य पार्श्वयोरुभयोः समम्

मेखला एक भागाच्या मापाची असावी, तिचा खड्डा त्याच्या अर्ध्या मापाचा असावा; प्रत्येक भाग सोडून दोन्ही बाजूंनी सम प्रमाण ठेवावे.

दत्त्वा चैकं पदं बाह्ये प्रमाणं कारयेद् बुधः। त्रिभागेण च बागस्याग्रे स्यात्तोयविनिर्गमः

बाहेर एक पाऊल मोजून, ज्ञानी माणसाने माप ठरवावे; पुढच्या भागात, तीन विभागांत पाण्याचा निचरा होईल असा मार्ग ठेवावा.

नानाप्रकारभेदेन भद्रेयं पिण्डिका शुभा। अष्टताला तु कर्त्तव्या देवी लक्ष्मीस्तथा स्त्रियः

ही शुभ पिंडी अनेक प्रकारांनी बनवता येते; देवी लक्ष्मी व इतर स्त्रियांसाठी ती आठ तालांच्या मापाची असावी.

भ्रुवौ यवाधिके कार्य्ये यवहीना तु नासिका। गोलकेनाधिकं वक्त्रमूद्‌र्ध्वं तिर्य्यग्विवर्जितम्

भुवया थोड्या लांब कराव्यात, नाक थोडं लहान; तोंड वरच्या बाजूने गोलाकार असावे, आणि आडवे छिद्र टाळावे.

आयते नयने कार्य्यं त्रिभागोनैर्यवैस्त्रिभिः। तदर्द्धेन तु वैपुल्यं नेत्रयोः परिकल्पयेत्

डोळे लांबट करावेत, तीन ज्वारीच्या मापाने; डोळ्यांची रुंदी त्याच्या अर्ध्या मापाची असावी.

कर्णपाशोऽधिकः कार्य्यः सृक्कणीसमसूत्रतः। नम्रं कलाविहीनन्तु कुर्य्यादंशद्वयं तथा

कर्णपाश जबड्याच्या रेषेइतका मोठा असावा; ओठ दोन्ही वाकडे आणि साधे असावेत.

ग्रीवा सार्द्धकला कार्य्या तद्विस्तारोपशोभिता। नेत्रं विना तु विस्तारौ ऊरू जानू च पिण्डिका

मान दीड कला मापाची असावी, तिच्या रुंदीने शोभा यावी; डोळ्यांशिवाय, मांड्या, गुडघे आणि पिंडी यांची रुंदी योग्य प्रमाणात असावी.

अङ्‌घ्निपृष्ठौ स्फिचौ कट्यां यथायोगं प्रकल्पयेत्। सप्तांशोनास्तथाङ्गुल्यो दीर्घं विष्कम्भनाहतम्

पायाच्या मागच्या बाजू, कंबरेवर आणि नितंब योग्य प्रमाणात घडवावेत; बोटे सात भागांची असावीत, आणि लांबी विहाराच्या मापाने कमी करावी.

नेत्रैकवर्जितायामा जङ्घोरू च तथा कटिः। मध्यपार्श्वं च तद्‌वृत्तं घनं पीनं कुचद्वयम्

जिथे एक डोळा नाही, तिथे मांडी, गुडघे आणि कंबरही तशीच असते; कमरेच्या दोन्ही बाजू गोल आणि भरदार असतात, आणि स्तनांची जोडी घट्ट व उन्नत असते.

तालमात्रौ स्तनौ कार्य्यौ कटिः सार्द्धकलाधिका। लक्ष्म शेषं पुरावत्स्यात् दक्षिणे चाम्बुजं करे

स्तन तळहाताएवढे असावेत; कंबर अर्ध्याहून थोडी जास्त लांबीची असावी; बाकीचे चिन्हे पूर्वीप्रमाणेच राहतात, आणि उजव्या हातात कमळ असते.

वामे विल्वं स्वियौ पार्श्वे शुभे चामरहस्तके। दीर्घघोणस्तुगरुडश्चक्राङ्गाद्यानथो वदे

डाव्या हातात बेलफळ, दोन्ही बाजूंना शुभ अशा चामराचा हात, लांब नाक, जाड हनुवटी आणि अंगावर चक्राची खूण — हे मी सांगतो.

भगवानुवाच शालग्रामादिमूर्त्तिश्च वक्षयेहं भुक्तिमुक्तिदाः। वासुदेवोऽसितो द्वारे शिलालग्नद्विचक्रकः

भगवान म्हणाले — मी शाळग्राम वगैरे मूर्तींचे वर्णन करतो, ज्या भोग आणि मोक्ष दोन्ही देतात; वासुदेव दाराशी काळा, दगडात स्थिर, आणि दोन चक्रांनी युक्त असतो.

ज्ञेयः सङ्कर्षणो लग्नद्विचक्रो रक्त उत्तमः। सूक्ष्मचक्रो बहुच्छिद्रः प्रद्युम्नो नीलदीर्घकः

संकर्षण दोन चक्रांनी जोडलेला, उत्तम आणि लाल असतो; प्रद्युम्न सूक्ष्म चक्र असलेला, अनेक छिद्रांनी युक्त, निळा आणि लांब असतो.

पीतोनिरुद्धः पद्माङ्को वर्त्तुलो द्वित्रिरेखवान्। कृष्णो नारायणो नाभ्युन्नतः शुषिरदीर्घवान्

पीत म्हणजे निरुद्ध, कमळाच्या चिन्हाने युक्त, गोल आणि दोन-तीन रेषा असलेला; कृष्ण नारायण नाभीला उंच, छिद्रयुक्त आणि लांब असतो.

परमेष्ठी साब्जचक्रः पृष्ठच्छिद्रश्च विन्दुमान्। स्थूलचक्रोऽसितो विष्णुर्मध्ये रेखा गदाकृतिः

परमेष्ठी कमळाच्या चक्राने युक्त, पाठीवर छिद्र आणि बिंदू असलेला; विष्णू काळा, जाड चक्र असलेला आणि मध्ये गदेसारखी रेषा असते.

नृसिंहः कपिलः स्थूलचक्रः स्यात् पञ्चविन्दुकः। वराहः शक्तिलिङ्गः स्यात् तच्चक्रौ विषमौ मृतौ

नरसिंह कपिला रंगाचा, जाड चक्र आणि पाच बिंदू असलेला; वराहावर शूलाची खूण असते, आणि चक्रे जर तिरकी असतील तर ते अशुभ मानले जाते.