अग्निपुराणम्

तर्ज्जन्यनामिका चैव तस्मादर्द्धाङ्गुलं विना। कनिष्ठाङ्गुष्ठकौ कार्यौ चतुरङ्गुलम्मितौ

तर्जनी आणि अनामिका या दोन्ही बोटांची लांबी पाच बोटांपेक्षा अर्धा बोट कमी असावी; तर लहान बोट आणि अंगठा प्रत्येकी चार बोटांचे असावेत.

द्विपर्वोङगुष्ठकः कार्यः शेषांगुल्यस्त्रिपर्विकाः। सर्वासां पर्वणोर्द्धेन नखमानं विधीयते

अंगठ्याला दोन सांधे असावेत, आणि उरलेल्या बोटांना प्रत्येकी तीन सांधे असावेत; सर्व बोटांच्या सांध्यांच्या वर नखाचे माप ठरवावे.

वक्षसो यत् प्रमाणन्तु जठरं तत्‌प्रमाणतः। अङ्‌गुलैकं भवेन्नाभी वेधेन च प्रमाणतः

छातीचे माप जसे असेल, तसेच पोटाचे माप असावे; आणि नाभीचे व्यास एक बोट असावा.

ततो मेढ्रान्तरं कार्यं तालमात्रं प्रमाणतः। नाभिमध्ये परीणाहो द्विचत्वारिंशदङ्गुलैः

मेड्राच्या मधील अंतर ताळाएवढे असावे; आणि नाभीच्या मध्यभागी घेर बयाळीस बोटांचा असावा.

अन्तरं स्तनयोः कार्य्यं तालमात्रं प्रमाणतः। चिवुकौ यवमानौ तु मण्डलं द्विपदं भवेत्

स्तनांमधील अंतर ताळाएवढे असावे; स्तनाग्र ज्वारीएवढे, आणि त्याभोवतीचे गोल दोन बोटांचे असावे.

चतुः षष्ट्यङ्गुलं कार्यं वेष्टनं वक्षसः स्फुटम्। चतुर्मुखञ्च तदधोवेष्टनं परिकीर्त्तितम्

छातीभोवतीचा पट्टा चौसष्ट बोटांचा स्पष्ट असावा; आणि त्याखालील पट्टा, चार तोंडांच्या मूर्तीला, असाच सांगितला आहे.

परिणाहस्तथा कट्या चतुः पञ्चाशदङ्गुलैः। विस्तारश्चोरुमूले तु प्रोच्यते द्वादशाङ्गुलः

कंबरेचा घेर चौपन्न बोटांचा असावा; आणि मांडीच्या मुळाशी रुंदी बारा बोटांची सांगितली आहे.

तस्मादभ्यधिकं मध्ये ततो निम्नतरं क्रमात्। विस्तृताष्टाङ्गुलं जानुत्रिगुणा परिणाहतः

त्या ठिकाणाहून मध्यभाग जास्त, आणि मग हळूहळू कमी होत जातो; गुडघ्याचा घेर आठ बोटांच्या तीनपट असावा.

जङ्घा मध्ये तु विस्तारः सप्ताङ्गुल उदाहृतः। त्रिगुणा परिधिश्चास्य जङ्घाग्रं पञ्चविस्तरात्

पिंडऱ्याच्या मध्यभागी रुंदी सात बोटांची सांगितली आहे; त्याचा घेर तीनपट, आणि पिंडरीच्या टोकाची रुंदी पाच बोटांची असावी.

त्रिगुणा परिधिस्चास्य पादौ तालप्रमाणकौ। आयामादुत्थितौ पादौ चतुरङ्गुलमेव च

त्याचा घेर तीनपट, आणि पाय ताळ्याच्या मापाने असावेत; पाय उचलले तर त्यांची जाडी चार बोटांची असावी.

गुल्फात् पूर्वं तु कर्त्तव्यं प्रमाणाच्चतुरङ्गेलम्। त्रिकलं विस्तृतौ पादौ त्र्यङ्गुलो गुह्यकः स्मृतः

टाचेपुढील भाग मोजून चार बोटांचा असावा; पायांची रुंदी तीन विभागांची, आणि टाचा तीन बोटांच्या लांबीच्या मानल्या आहेत.

पञ्चाङ्गुलन्तु नाहोस्य दीर्घा तद्वत् प्रदेशिनी। अष्टमाष्टांशतो न्यूताः शेषाङ्गुल्यः क्रमेण तु

मोठं बोट पाच बोटांचं लांब असावं, आणि त्याचप्रमाणे दुसरं बोटही; उरलेली बोटं प्रत्येकी एक-आठवा भाग कमी होत जातात.

सपादाङ्गुलमुत्तसेधमङगुष्ठस्य प्रकीर्त्तितम्। यवोनमङ्गुलं कार्यमङ्गुष्ठस्य नखं तथा

अंगठ्याच्या वरच्या नखाचं माप एक बोट आणि पाव बोट असावं; अंगठ्याचं नख ज्वारीएवढं असावं.

अर्द्धाङ्गुलं तथान्यासां क्रमान् न्यूनं तु कारयेत्। त्र्यङ्गुलौ वृषणौ कार्यौ मेढ्रं तु चतुरङ्गुम्

इतर भागांसाठी प्रत्येक वेळेस अर्धा बोटाने कमी लांबी घ्यावी; वृषणांची लांबी तीन बोटे, तर मेढ्राची लांबी चार बोटे ठेवावी.

परिणाहोत्र कोषाग्रं कर्त्तव्यञ्चतुरङ्गुलम्। षडङ्गुलपरीणाहौ वृषणौ परिकीर्त्तितौ

वृषणाच्या टोकाची लांबी चार बोटे असावी; वृषणांची परिघाची माप सहा बोटे सांगितली आहे.

प्रतिमा भूषणाढ्या स्यादेतदुद्देशलक्षणम्। अनयैव दिशा कार्यं लोके दृष्ट्वा तु लक्षणम्

मूर्तीला सुंदर दागिने घालावेत; हीच तिच्या वैशिष्ट्यांची आखणी आहे. जगात दिसणाऱ्या चिन्हांप्रमाणेच मूर्ती घडवावी.

दक्षिणे तु करे चक्रमधस्तात् पद्ममेव च। वामे शङ्खं गदीदसितद्वासुदेवस्य लक्षणात्

उजव्या हातात चक्र आणि त्याच्या खाली कमळ ठेवावे; डाव्या हातात शंख आणि गदा असावी, काळ्या वस्त्रातील वासुदेवाच्या चिन्हांप्रमाणे.

श्रीपुष्टी चापि कर्त्तव्ये पद्मवीणाकरान्विते। ऊरुमात्रोच्छितायामे मालाविद्याधरौ तथा

श्री आणि पुष्टी यांच्या हातात कमळ व वीणा असावी; त्यांच्या उरूमध्ये उंची असावी, तसेच माळा व विद्या धरलेल्या मूर्तीही असाव्यात.

प्रभामण्डलसंस्थौ तौ प्रभा हस्त्यादिभूषणा। पद्माभं पादपीठन्तु प्रतिमास्वेवमाचरेत्

त्या दोघींना तेजाचा वर्तुळात ठेवावे, त्यांच्या अंगावर हत्तींसारखी शोभा व दागिने असावेत; पाय ठेवण्याचे आसन कमळासारखे असावे, आणि सर्व मूर्तींसाठी असेच करावे.

भगवानुवाच पिण्डिकालक्षणं वक्ष्ये दैर्घ्यैण प्रतिमासमा। उच्छायं प्रतिमार्द्धन्तु चतुः षष्टिपुटां च ताम्

भगवान म्हणाले: मी पिंडीचे लक्षण सांगतो, ती मूर्तीच्या लांबीइतकी असावी; तिची उंची मूर्तीच्या अर्धी, आणि रुंदी चार किंवा साठ मापांची असावी.

त्यक्त्वा पङ्‌क्तिद्वयं चाधस्तदूद्‌र्ध्वं यत्तु कोष्ठकम्। समन्तादुभयोः पार्श्वे अन्तस्थं परिमार्जयेत्

खाली आणि वर दोन ओळी सोडून, दोन्ही बाजूंनी आतल्या भागाला नीट गुळगुळीत करावे.

ऊद्‌र्ध्वं पङ्‌क्तिद्वयं त्यक्त्वा अधस्ताद् यत्तु कोष्ठकम्। अन्तः सम्मार्जयेत् यत्नात् पार्श्वयोरुभयोः समम्

वरच्या दोन ओळी सोडून, खालील कप्प्यातील आतला भाग दोन्ही बाजूंनी सम प्रमाणात गुळगुळीत करावा.

तयोर्मध्यगतौ तत्र चतुष्कौ मार्जयेत्ततः। चतुर्द्धा भाजयित्वा तु ऊद्‌र्ध्वपङ्‌क्तिद्वयं बुधः

त्या दोन्हीच्या मधोमध, चार भाग नीट गुळगुळीत करावेत; वरच्या दोन ओळी चार भागांत विभागून, ज्ञानी माणसाने पुढे जावे.

मेखला भागमात्रा स्यात् खातं तस्यार्द्धमानतः। भागं भागं परित्यज्य पार्श्वयोरुभयोः समम्

मेखला एक भागाच्या मापाची असावी, तिचा खड्डा त्याच्या अर्ध्या मापाचा असावा; प्रत्येक भाग सोडून दोन्ही बाजूंनी सम प्रमाण ठेवावे.

दत्त्वा चैकं पदं बाह्ये प्रमाणं कारयेद् बुधः। त्रिभागेण च बागस्याग्रे स्यात्तोयविनिर्गमः

बाहेर एक पाऊल मोजून, ज्ञानी माणसाने माप ठरवावे; पुढच्या भागात, तीन विभागांत पाण्याचा निचरा होईल असा मार्ग ठेवावा.

नानाप्रकारभेदेन भद्रेयं पिण्डिका शुभा। अष्टताला तु कर्त्तव्या देवी लक्ष्मीस्तथा स्त्रियः

ही शुभ पिंडी अनेक प्रकारांनी बनवता येते; देवी लक्ष्मी व इतर स्त्रियांसाठी ती आठ तालांच्या मापाची असावी.

भ्रुवौ यवाधिके कार्य्ये यवहीना तु नासिका। गोलकेनाधिकं वक्त्रमूद्‌र्ध्वं तिर्य्यग्विवर्जितम्

भुवया थोड्या लांब कराव्यात, नाक थोडं लहान; तोंड वरच्या बाजूने गोलाकार असावे, आणि आडवे छिद्र टाळावे.

आयते नयने कार्य्यं त्रिभागोनैर्यवैस्त्रिभिः। तदर्द्धेन तु वैपुल्यं नेत्रयोः परिकल्पयेत्

डोळे लांबट करावेत, तीन ज्वारीच्या मापाने; डोळ्यांची रुंदी त्याच्या अर्ध्या मापाची असावी.

कर्णपाशोऽधिकः कार्य्यः सृक्कणीसमसूत्रतः। नम्रं कलाविहीनन्तु कुर्य्यादंशद्वयं तथा

कर्णपाश जबड्याच्या रेषेइतका मोठा असावा; ओठ दोन्ही वाकडे आणि साधे असावेत.