अग्निपुराणम्

उच्छाया द्व्यङ्गुलं चाग्रे करवीरोपमाः स्मृताः। अन्तरं चक्षुषोः कार्यं चतुरङ्गुलमानतः

टोकाचा उंचावलेला भाग दोन बोटे, तो करवीर फुलासारखा असतो. डोळ्यांमधील अंतर तिरके मोजल्यास चार बोटे असावे.

द्व्यङ्गुलं चाक्षिकोणं च द्व्यङ्गुलं चान्तरं तयोः। तारा नेत्रत्रिभागेण दृक्‌तारा पञ्चमांशिका

डोळ्याच्या कोपऱ्याचे माप दोन बोटे, आणि त्यांच्यातील अंतरही दोन बोटे. डोळ्याचा तारा तीन भागांत विभागला, त्यातला पाचवा भाग तारा आहे.

त्र्यङ्गुलं नेत्रविस्तारं द्रोणी चार्द्धाङ्गुला मता। तत्‌प्रमाणा भ्रुवोर्लेखा भ्रुवौ चैव समे मते

डोळ्याची रुंदी तीन बोटे, डोळ्याचा खड्डा अर्धा बोट मानला आहे. भुवईच्या रेषा त्याच मापाच्या, आणि दोन्ही भुवया सारख्या असाव्यात.

भ्रूमध्यं द्व्यङ्गुलं कार्यं भ्रूदैर्घ्यं चतुरङ्गुलम् । षट्‌त्रिंशदङ्गुलायामम्मस्तकस्य तु वेष्टनम्

भुवयांच्या मध्ये दोन बोटे अंतर असावे, भुवईची लांबी चार बोटे. डोक्याचा घेर छत्तीस बोटांचा असावा.

मूर्त्तीनां केशवादीनां द्वात्रिंशद्वेष्टनं भवेत्। पञ्च नेत्रा त्वधोग्रीवा विस्तारद्वेष्टनं पुनः

केशवापासूनच्या मूर्तींचा घेर बत्तीस बोटांचा असावा. पाच डोळे आणि उग्र गळा असणाऱ्यांचा घेर पुन्हा रुंदीने मोजावा.

त्रिगुणं तु भवेदूद्धर्वं विस्तृताष्टाङ्गुलं पुनः। ग्रीवात्रिगुणमायामं ग्रीवावक्षोन्तरं भवेत्

मानवी गळ्याची लांबी त्याच्या रुंदीपेक्षा तीनपट असावी, आणि ती आठ बोटांची मोजमाप असावी. गळ्याची लांबी तीनपट रुंदीची असावी, आणि गळा व छाती यामधील अंतरही तसंच मोजावं.

स्कन्दावष्टाङ्गुलौ कार्यौ त्रिकलावंशकौ शुभौ। सप्तनेत्रौ स्मृतौ बाहू प्रवाहू षोडशाङ्गुलौ

खांदे आठ बोटांचे रुंद असावेत, त्यात तीन विभाग व शुभ चिन्हे असावीत. दोन्ही हातांना सात सांधे असतात, आणि मनगटाची लांबी सोळा बोटांची आहे.

त्रिकलौ विस्तृतौ बाहू प्रवाहू चापि तत्‌समौ। बाहुदण्डोद्ध्‌र्वतो ज्ञेयः परिणाहः कला नव

हातांची रुंदी तीन विभागांची असावी, आणि मनगटाचीही तशीच. हाताच्या वरच्या भागाचा घेर नव विभागांचा मानला जातो.

नाहः प्रबाहुमध्ये तु षोडशाङ्गुल उच्यते। अग्रहस्ते परीणाहो द्वादशाङ्गुल उच्यते

मनगटाच्या मधल्या भागाचा घेर सोळा बोटांचा सांगितला आहे; तर तळहाताजवळचा घेर बारा बोटांचा असतो.

विस्तारेण करतलं कीर्त्तितं तु षडङ्गुलम्। दैर्घ्यं सप्ताङ्गुलं कार्यं मध्या पञ्चाङ्गुला मता

तळहाताची रुंदी सहा बोटांची सांगितली आहे; त्याची लांबी सात बोटांची असावी, आणि मधली बोट पाच बोटांची मानली जाते.

तर्ज्जन्यनामिका चैव तस्मादर्द्धाङ्गुलं विना। कनिष्ठाङ्गुष्ठकौ कार्यौ चतुरङ्गुलम्मितौ

तर्जनी आणि अनामिका या दोन्ही बोटांची लांबी पाच बोटांपेक्षा अर्धा बोट कमी असावी; तर लहान बोट आणि अंगठा प्रत्येकी चार बोटांचे असावेत.

द्विपर्वोङगुष्ठकः कार्यः शेषांगुल्यस्त्रिपर्विकाः। सर्वासां पर्वणोर्द्धेन नखमानं विधीयते

अंगठ्याला दोन सांधे असावेत, आणि उरलेल्या बोटांना प्रत्येकी तीन सांधे असावेत; सर्व बोटांच्या सांध्यांच्या वर नखाचे माप ठरवावे.

वक्षसो यत् प्रमाणन्तु जठरं तत्‌प्रमाणतः। अङ्‌गुलैकं भवेन्नाभी वेधेन च प्रमाणतः

छातीचे माप जसे असेल, तसेच पोटाचे माप असावे; आणि नाभीचे व्यास एक बोट असावा.

ततो मेढ्रान्तरं कार्यं तालमात्रं प्रमाणतः। नाभिमध्ये परीणाहो द्विचत्वारिंशदङ्गुलैः

मेड्राच्या मधील अंतर ताळाएवढे असावे; आणि नाभीच्या मध्यभागी घेर बयाळीस बोटांचा असावा.

अन्तरं स्तनयोः कार्य्यं तालमात्रं प्रमाणतः। चिवुकौ यवमानौ तु मण्डलं द्विपदं भवेत्

स्तनांमधील अंतर ताळाएवढे असावे; स्तनाग्र ज्वारीएवढे, आणि त्याभोवतीचे गोल दोन बोटांचे असावे.

चतुः षष्ट्यङ्गुलं कार्यं वेष्टनं वक्षसः स्फुटम्। चतुर्मुखञ्च तदधोवेष्टनं परिकीर्त्तितम्

छातीभोवतीचा पट्टा चौसष्ट बोटांचा स्पष्ट असावा; आणि त्याखालील पट्टा, चार तोंडांच्या मूर्तीला, असाच सांगितला आहे.

परिणाहस्तथा कट्या चतुः पञ्चाशदङ्गुलैः। विस्तारश्चोरुमूले तु प्रोच्यते द्वादशाङ्गुलः

कंबरेचा घेर चौपन्न बोटांचा असावा; आणि मांडीच्या मुळाशी रुंदी बारा बोटांची सांगितली आहे.

तस्मादभ्यधिकं मध्ये ततो निम्नतरं क्रमात्। विस्तृताष्टाङ्गुलं जानुत्रिगुणा परिणाहतः

त्या ठिकाणाहून मध्यभाग जास्त, आणि मग हळूहळू कमी होत जातो; गुडघ्याचा घेर आठ बोटांच्या तीनपट असावा.

जङ्घा मध्ये तु विस्तारः सप्ताङ्गुल उदाहृतः। त्रिगुणा परिधिश्चास्य जङ्घाग्रं पञ्चविस्तरात्

पिंडऱ्याच्या मध्यभागी रुंदी सात बोटांची सांगितली आहे; त्याचा घेर तीनपट, आणि पिंडरीच्या टोकाची रुंदी पाच बोटांची असावी.

त्रिगुणा परिधिस्चास्य पादौ तालप्रमाणकौ। आयामादुत्थितौ पादौ चतुरङ्गुलमेव च

त्याचा घेर तीनपट, आणि पाय ताळ्याच्या मापाने असावेत; पाय उचलले तर त्यांची जाडी चार बोटांची असावी.

गुल्फात् पूर्वं तु कर्त्तव्यं प्रमाणाच्चतुरङ्गेलम्। त्रिकलं विस्तृतौ पादौ त्र्यङ्गुलो गुह्यकः स्मृतः

टाचेपुढील भाग मोजून चार बोटांचा असावा; पायांची रुंदी तीन विभागांची, आणि टाचा तीन बोटांच्या लांबीच्या मानल्या आहेत.

पञ्चाङ्गुलन्तु नाहोस्य दीर्घा तद्वत् प्रदेशिनी। अष्टमाष्टांशतो न्यूताः शेषाङ्गुल्यः क्रमेण तु

मोठं बोट पाच बोटांचं लांब असावं, आणि त्याचप्रमाणे दुसरं बोटही; उरलेली बोटं प्रत्येकी एक-आठवा भाग कमी होत जातात.

सपादाङ्गुलमुत्तसेधमङगुष्ठस्य प्रकीर्त्तितम्। यवोनमङ्गुलं कार्यमङ्गुष्ठस्य नखं तथा

अंगठ्याच्या वरच्या नखाचं माप एक बोट आणि पाव बोट असावं; अंगठ्याचं नख ज्वारीएवढं असावं.

अर्द्धाङ्गुलं तथान्यासां क्रमान् न्यूनं तु कारयेत्। त्र्यङ्गुलौ वृषणौ कार्यौ मेढ्रं तु चतुरङ्गुम्

इतर भागांसाठी प्रत्येक वेळेस अर्धा बोटाने कमी लांबी घ्यावी; वृषणांची लांबी तीन बोटे, तर मेढ्राची लांबी चार बोटे ठेवावी.

परिणाहोत्र कोषाग्रं कर्त्तव्यञ्चतुरङ्गुलम्। षडङ्गुलपरीणाहौ वृषणौ परिकीर्त्तितौ

वृषणाच्या टोकाची लांबी चार बोटे असावी; वृषणांची परिघाची माप सहा बोटे सांगितली आहे.

प्रतिमा भूषणाढ्या स्यादेतदुद्देशलक्षणम्। अनयैव दिशा कार्यं लोके दृष्ट्वा तु लक्षणम्

मूर्तीला सुंदर दागिने घालावेत; हीच तिच्या वैशिष्ट्यांची आखणी आहे. जगात दिसणाऱ्या चिन्हांप्रमाणेच मूर्ती घडवावी.

दक्षिणे तु करे चक्रमधस्तात् पद्ममेव च। वामे शङ्खं गदीदसितद्वासुदेवस्य लक्षणात्

उजव्या हातात चक्र आणि त्याच्या खाली कमळ ठेवावे; डाव्या हातात शंख आणि गदा असावी, काळ्या वस्त्रातील वासुदेवाच्या चिन्हांप्रमाणे.

श्रीपुष्टी चापि कर्त्तव्ये पद्मवीणाकरान्विते। ऊरुमात्रोच्छितायामे मालाविद्याधरौ तथा

श्री आणि पुष्टी यांच्या हातात कमळ व वीणा असावी; त्यांच्या उरूमध्ये उंची असावी, तसेच माळा व विद्या धरलेल्या मूर्तीही असाव्यात.

प्रभामण्डलसंस्थौ तौ प्रभा हस्त्यादिभूषणा। पद्माभं पादपीठन्तु प्रतिमास्वेवमाचरेत्

त्या दोघींना तेजाचा वर्तुळात ठेवावे, त्यांच्या अंगावर हत्तींसारखी शोभा व दागिने असावेत; पाय ठेवण्याचे आसन कमळासारखे असावे, आणि सर्व मूर्तींसाठी असेच करावे.