अग्निपुराणम्

मुकुटोपरि कर्त्तव्यं सूत्रमेकं विचक्षणैः। सूत्राण्यूद्‌र्ध्वं प्रदेयानि सप्तैव कमलोद्भव

मुकुटाच्या वर शहाण्यांनी एक दोर ठेवावा. कमलातून जन्मलेल्या, वरच्या बाजूस सात दोरे द्यावेत.

कक्षात्रिकान्तरेणैव षट् सूत्राणि प्रदापयेत्। मध्यसूत्रं तु सन्त्यज्य सूत्राण्येव निवेदयेत्

तीन बगलेच्या जागेतून सहा दोरे घालावेत. मधला दोर वगळून बाकीचे दोरे अर्पण करावेत.

ललाटं नासिकावक्त्रं कर्त्तव्यञ्चतुरङ्गुलम्। ग्रीवाकर्णौ तु कर्त्तव्यौ आयामाच्चतुरङ्गुलौ

कपाळ, नाक आणि तोंड हे चार बोटे लांबीचे असावे. गळा आणि कानसुद्धा चार बोटे लांबीचे असावेत.

द्व्यङ्गुले हनुके कार्य्ये विस्ताराच्चिवुकन्तथा। अष्टाङ्गुलं ललाटन्तु विस्तारेण प्रकीत्तिंतम्

हनुवटी आणि जबड्याची रुंदी दोन बोटे असावी. कपाळाची रुंदी आठ बोटे असावी.

परेण द्व्यङ्गुलौ शङ्खौ कर्त्तव्यावलकान्वितौ। चतुरङ्गुलमाख्यातमन्तरं कर्णनेत्रयोः

शंख दोन बोटे रुंद, त्यावर चिन्हे असावीत. कान आणि डोळ्याच्या मध्ये अंतर चार बोटे असते.

द्व्यङ्गुलौ पृथुकौ कर्णौ कर्णापाङ्गार्द्धंपञ्च मे। भ्रूसभेन तु सूत्रेण कर्णक्षोत्रं प्रकीत्तितम्

कान दोन बोटे जाड असावे, कानाच्या बाहेरील अर्धा भाग पाच बोटे आहे. भुवईच्या दोऱ्याने कानाच्या छिद्राचे माप सांगितले आहे.

विद्धं षडङ्गुलं कर्णमविद्धञ्चतुरङ्गुलम्। चिवुकेन समं विद्धमविद्धं वा षडङ्गुलम्

छिद्र असलेले कान सहा बोटे, न छिद्र असलेले चार बोटे. छिद्र असलेले कान जबड्याएवढे, आणि न छिद्र असलेलेही सहा बोटे असावे.

गन्धपात्रं तथावर्त्तं शष्कुलीं कल्वयेत्तथा। द्व्यङ्गुलेगधरः कार्यस्तस्यार्द्धेनोत्तराधरः

गंधपात्र, गोलाकार अलंकार आणि शष्कुळी बनवावी. वरचा ओठ दोन बोटे, आणि खालचा ओठ त्याच्या अर्धा असावा.

अर्द्धाङ्गुलं तथा नेत्रं वक्त्रन्तु चतुरङ्गुलम्। आयामेन तु वैपुल्यात् सार्द्धमङ्गुलमुच्यते

डोळा अर्धा बोट, तोंड चार बोटे. लांबी आणि रुंदी मिळून एक दीड बोट आहे.

अचव्यात्तमेवं स्याद्वक्त्रं व्यात्तं द्व्यङ्गुलमिष्यते। नासावंशसमुच्छायं मूले त्वेकाङ्गुलं मतम्

बंद तोंड असेच असते; उघडे तोंड दोन बोटे मानले जाते. नाकाच्या मुळाशी एक बोट माप धरले जाते.

उच्छाया द्व्यङ्गुलं चाग्रे करवीरोपमाः स्मृताः। अन्तरं चक्षुषोः कार्यं चतुरङ्गुलमानतः

टोकाचा उंचावलेला भाग दोन बोटे, तो करवीर फुलासारखा असतो. डोळ्यांमधील अंतर तिरके मोजल्यास चार बोटे असावे.

द्व्यङ्गुलं चाक्षिकोणं च द्व्यङ्गुलं चान्तरं तयोः। तारा नेत्रत्रिभागेण दृक्‌तारा पञ्चमांशिका

डोळ्याच्या कोपऱ्याचे माप दोन बोटे, आणि त्यांच्यातील अंतरही दोन बोटे. डोळ्याचा तारा तीन भागांत विभागला, त्यातला पाचवा भाग तारा आहे.

त्र्यङ्गुलं नेत्रविस्तारं द्रोणी चार्द्धाङ्गुला मता। तत्‌प्रमाणा भ्रुवोर्लेखा भ्रुवौ चैव समे मते

डोळ्याची रुंदी तीन बोटे, डोळ्याचा खड्डा अर्धा बोट मानला आहे. भुवईच्या रेषा त्याच मापाच्या, आणि दोन्ही भुवया सारख्या असाव्यात.

भ्रूमध्यं द्व्यङ्गुलं कार्यं भ्रूदैर्घ्यं चतुरङ्गुलम् । षट्‌त्रिंशदङ्गुलायामम्मस्तकस्य तु वेष्टनम्

भुवयांच्या मध्ये दोन बोटे अंतर असावे, भुवईची लांबी चार बोटे. डोक्याचा घेर छत्तीस बोटांचा असावा.

मूर्त्तीनां केशवादीनां द्वात्रिंशद्वेष्टनं भवेत्। पञ्च नेत्रा त्वधोग्रीवा विस्तारद्वेष्टनं पुनः

केशवापासूनच्या मूर्तींचा घेर बत्तीस बोटांचा असावा. पाच डोळे आणि उग्र गळा असणाऱ्यांचा घेर पुन्हा रुंदीने मोजावा.

त्रिगुणं तु भवेदूद्धर्वं विस्तृताष्टाङ्गुलं पुनः। ग्रीवात्रिगुणमायामं ग्रीवावक्षोन्तरं भवेत्

मानवी गळ्याची लांबी त्याच्या रुंदीपेक्षा तीनपट असावी, आणि ती आठ बोटांची मोजमाप असावी. गळ्याची लांबी तीनपट रुंदीची असावी, आणि गळा व छाती यामधील अंतरही तसंच मोजावं.

स्कन्दावष्टाङ्गुलौ कार्यौ त्रिकलावंशकौ शुभौ। सप्तनेत्रौ स्मृतौ बाहू प्रवाहू षोडशाङ्गुलौ

खांदे आठ बोटांचे रुंद असावेत, त्यात तीन विभाग व शुभ चिन्हे असावीत. दोन्ही हातांना सात सांधे असतात, आणि मनगटाची लांबी सोळा बोटांची आहे.

त्रिकलौ विस्तृतौ बाहू प्रवाहू चापि तत्‌समौ। बाहुदण्डोद्ध्‌र्वतो ज्ञेयः परिणाहः कला नव

हातांची रुंदी तीन विभागांची असावी, आणि मनगटाचीही तशीच. हाताच्या वरच्या भागाचा घेर नव विभागांचा मानला जातो.

नाहः प्रबाहुमध्ये तु षोडशाङ्गुल उच्यते। अग्रहस्ते परीणाहो द्वादशाङ्गुल उच्यते

मनगटाच्या मधल्या भागाचा घेर सोळा बोटांचा सांगितला आहे; तर तळहाताजवळचा घेर बारा बोटांचा असतो.

विस्तारेण करतलं कीर्त्तितं तु षडङ्गुलम्। दैर्घ्यं सप्ताङ्गुलं कार्यं मध्या पञ्चाङ्गुला मता

तळहाताची रुंदी सहा बोटांची सांगितली आहे; त्याची लांबी सात बोटांची असावी, आणि मधली बोट पाच बोटांची मानली जाते.

तर्ज्जन्यनामिका चैव तस्मादर्द्धाङ्गुलं विना। कनिष्ठाङ्गुष्ठकौ कार्यौ चतुरङ्गुलम्मितौ

तर्जनी आणि अनामिका या दोन्ही बोटांची लांबी पाच बोटांपेक्षा अर्धा बोट कमी असावी; तर लहान बोट आणि अंगठा प्रत्येकी चार बोटांचे असावेत.

द्विपर्वोङगुष्ठकः कार्यः शेषांगुल्यस्त्रिपर्विकाः। सर्वासां पर्वणोर्द्धेन नखमानं विधीयते

अंगठ्याला दोन सांधे असावेत, आणि उरलेल्या बोटांना प्रत्येकी तीन सांधे असावेत; सर्व बोटांच्या सांध्यांच्या वर नखाचे माप ठरवावे.

वक्षसो यत् प्रमाणन्तु जठरं तत्‌प्रमाणतः। अङ्‌गुलैकं भवेन्नाभी वेधेन च प्रमाणतः

छातीचे माप जसे असेल, तसेच पोटाचे माप असावे; आणि नाभीचे व्यास एक बोट असावा.

ततो मेढ्रान्तरं कार्यं तालमात्रं प्रमाणतः। नाभिमध्ये परीणाहो द्विचत्वारिंशदङ्गुलैः

मेड्राच्या मधील अंतर ताळाएवढे असावे; आणि नाभीच्या मध्यभागी घेर बयाळीस बोटांचा असावा.

अन्तरं स्तनयोः कार्य्यं तालमात्रं प्रमाणतः। चिवुकौ यवमानौ तु मण्डलं द्विपदं भवेत्

स्तनांमधील अंतर ताळाएवढे असावे; स्तनाग्र ज्वारीएवढे, आणि त्याभोवतीचे गोल दोन बोटांचे असावे.

चतुः षष्ट्यङ्गुलं कार्यं वेष्टनं वक्षसः स्फुटम्। चतुर्मुखञ्च तदधोवेष्टनं परिकीर्त्तितम्

छातीभोवतीचा पट्टा चौसष्ट बोटांचा स्पष्ट असावा; आणि त्याखालील पट्टा, चार तोंडांच्या मूर्तीला, असाच सांगितला आहे.

परिणाहस्तथा कट्या चतुः पञ्चाशदङ्गुलैः। विस्तारश्चोरुमूले तु प्रोच्यते द्वादशाङ्गुलः

कंबरेचा घेर चौपन्न बोटांचा असावा; आणि मांडीच्या मुळाशी रुंदी बारा बोटांची सांगितली आहे.

तस्मादभ्यधिकं मध्ये ततो निम्नतरं क्रमात्। विस्तृताष्टाङ्गुलं जानुत्रिगुणा परिणाहतः

त्या ठिकाणाहून मध्यभाग जास्त, आणि मग हळूहळू कमी होत जातो; गुडघ्याचा घेर आठ बोटांच्या तीनपट असावा.

जङ्घा मध्ये तु विस्तारः सप्ताङ्गुल उदाहृतः। त्रिगुणा परिधिश्चास्य जङ्घाग्रं पञ्चविस्तरात्

पिंडऱ्याच्या मध्यभागी रुंदी सात बोटांची सांगितली आहे; त्याचा घेर तीनपट, आणि पिंडरीच्या टोकाची रुंदी पाच बोटांची असावी.