अग्निपुराणम्

पद्मामैशे वासुदेवं मध्ये नारायणञ्च वा। त्रयोदशालये मध्ये विश्वरूपं न्यसेद्धरिम्

ईशान्येला पद्मा आणि ईश, मध्यभागी वासुदेव किंवा नारायण, आणि तेराशाळी मंदिरात मध्यभागी विश्वरूप हरि ठेवावा.

पूर्वांदौ केशवादीन् वा अन्यधामस्वयं हरिम् । मृण्मयी दारुघटिता लोहजा रत्नजा तथा

पूर्वेकडून केशव वगैरे किंवा इतर धामात स्वतः हरि ठेवावा; मूर्ती मातीची, लाकडी, धातूची किंवा रत्नांची असू शकते.

शैलजा गन्धजा चैव कौसुमी सप्तदा स्मृता। कौसुमी गन्धजा चैव मृण्मयी प्रतिमा तथा

सात प्रकारच्या मूर्ती मानल्या आहेत: दगडी, सुगंधी, फुलांची; फुलांची, सुगंधी आणि मातीची मूर्ती देखील.

तत्‌कालपूजिताश्चैताः सर्वकामफलप्रदाः। अथ शैलमयी वक्ष्ये शिला यत्र च गृह्यते

योग्य वेळी पूजा केल्यास या सर्व इच्छित फळ देतात. आता मी दगडी मूर्ती आणि दगड कुठून घ्यावा हे सांगतो.

पर्वतानामभावे च गृह्णीयाद् भूगतां शिलाम्। पाण्डरा ह्यरुणा पीता कृष्णा शस्ता तु वर्णिनाम्

डोंगर नसतील तर जमिनीतून दगड घ्यावा; पांढरा, अरुण, पिवळा आणि काळा हे रंग उत्तम मानले जातात.

न यदा लभ्यते सम्यग् वर्णिनां वर्णतः शिला। वर्णाद्यापादनं तत्र जुहुयात् सिंहविद्यया

योग्य रंगाचा दगड मिळत नसेल, तर हवे त्या रंगासाठी सिंहविद्या विधी करावा.

शिलायां शुक्लरेखाग्र्या कृष्णाग्र्या सिंहहोमतः। कांस्यघण्टानिनादा स्यात् पुंलिङ्गा विस्फुलिङ्गिका

दगडाच्या टोकाला पांढरी रेषा किंवा सिंहहवनामुळे काळा टोक असेल, तर कास्य घंटेचा आवाज येतो; पुरुष मूर्तीला ठिणग्या पडतात.

तन्मन्दलक्षणा स्त्री स्याद्रूपाभावान्नपुंसका। दृश्यते मण्डलं यस्यां सगर्भां तां विवर्जयेत्

त्यावर वर्तुळाचे चिन्ह असेल तर ती स्त्रीलिंग, रूप नसेल तर नपुंसकलिंग. आत वर्तुळ दिसले तर ती गर्भयुक्त मानून टाळावी.

प्रतिमार्थं वनं गत्वा वनयागं समाचरेत्। तत्र खात्वोपलिप्याथ मण्डपे तु हरिं यजेत्

मूर्तीच्या हेतूने जंगलात जाऊन वनयज्ञ करावा; तिथे खणून आणि लिंपून, मंडपात हरिची पूजा करावी.

बलिं दत्त्वा कर्म्मशस्त्रं टङ्कादिकमथार्च्चयेत्। हुत्वाथ शालितोयेन अस्त्रेण प्रोक्षयेच्छिलाम्

बळी अर्पण केल्यावर, कुऱ्हाड वगैरे कर्मासाठी लागणारी साधने भक्तीपूर्वक पूजावीत. त्यानंतर, शुद्ध केलेल्या तांदळाच्या पाण्याने, विधीच्या पात्राने त्या दगडावर शिंपडावे.

रक्षां कृत्वा नृसिंहेन मूलमन्त्रेण पूजयेत् । हुत्वा पूर्णाहुतिं दद्यात्ततो भूतबलिं गुरुः

नृसिंहाच्या मूळ मंत्राने रक्षण करून, त्या मंत्राने पूजा करावी. नंतर हवन करून, गुरुजींनी पूर्ण आहुती आणि भूतांसाठी बळी द्यावा.

अत्र ये संस्थिताः सत्त्वा यातुधानाश्च गुह्यकाः। सिद्धादयो वा ये चान्ये तान् सम्पूज्य क्षमापयेत्

येथे जे सर्व जीव, यातुधान, गुप्त देव, सिद्ध व इतर कोणी असतील, त्यांना नम्रतेने सन्मान करून, त्यांची क्षमा मागावी.

विष्णुबिम्बार्थमस्माकं यात्रैषा केशवाज्ञया। विष्ण्वर्थं यद्भवेत् कार्य्यं युष्माकमपि तद्भवेत्

ही आमची यात्रा विष्णूच्या मूर्तीकरता, केशवाच्या आज्ञेने होत आहे. विष्णूच्या कार्यात जे काही आहे, तेच तुमच्यासाठीही असो.

अनेन बलिदानेन प्रीता भवत सर्वथा। क्षेमेण गच्छतान्यत्र मुक्त्वा स्थानमिदं त्वरात्

या बळीच्या अर्पणाने तुम्ही सर्व प्रकारे संतुष्ट व्हा. हे स्थान लवकर सोडून, शांतपणे दुसरीकडे निघा.

एवं प्रबोधिताः सत्त्वा यान्ति तृप्ता यथासुखम्। शिल्पिभिश्च चरुं प्रास्य स्वप्नमन्त्रं जपेन्निशि

अशा प्रकारे सांगितल्यावर, ते जीव तृप्त होऊन आनंदाने निघून जातात. कारागिरांनी, पक्के तांदूळ अर्पण करून, रात्री स्वप्नमंत्र म्हणावा.

ओं नमः सकललोकाय विष्णवे प्रभविष्णवे। विश्वाय विश्वरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः

ॐ, सर्व लोकांचे स्वामी, सर्वत्र व्यापणाऱ्या, विश्वरूप असलेल्या, स्वप्नांचे अधिपती असलेल्या विष्णूला नमस्कार.

आचक्ष्व देवदेवेश प्रसुप्तोस्मि तवान्तिकम्। स्वप्ने सर्वाणि कार्याणि हृदिस्थानि तु यानि मे

देवतांचा स्वामी, मी तुझ्या सान्निध्यात झोपलो आहे. माझ्या स्वप्नात, माझ्या मनात असलेली सर्व कामे मला दाखव.

ओं ओं ह्रुं फट् विष्णवे स्वाहा । शुभे स्वप्ने शुभं सर्वं ह्यशुभे सिंहहोमतः

ॐ ॐ ह्रूं फट्, विष्णूला स्वाहा. शुभ स्वप्नात सर्व काही मंगल होवो, आणि अशुभ स्वप्न असल्यास, सिंहहवनाने ते शुद्ध होवो.

कुद्दालटङ्कशस्त्राद्यं मध्वाज्याक्तमुखञ्चरेत्। आत्मानं चिन्तयेद्विष्णुं शिल्पिनं विश्वकर्म्मकम्

कुदाळ, कुऱ्हाड यांसारखी साधने, मध व तुपाने लावून घ्यावीत. स्वतःला विष्णू म्हणून, आणि कारागिराला विश्वकर्मा समजून ध्यान करावे.

शस्त्रं विष्णवात्मकं दद्यात्मुखपृष्ठादि दर्शयेत्। जितेन्द्रियः टङ्कहस्तः शिल्पी तु चतुरस्रकाम्

हे साधन विष्णूचे रूप आहे असे समजून, त्याचे पुढचे, मागचे व इतर भाग दाखवावेत. इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, हातात कुऱ्हाड असलेला कारागीर, दगड चौकोनी करावा.

शिलां कृत्वा पिण्डिकार्थं किञ्चिन्न्यूनान्तु कल्पयेत्। रथे स्थाप्य समानीय सवस्त्रां कारुवेश्मनि। पूजयित्वाथ घटयेत् प्रतिमां स तु कर्म्मकृत्

दगड पिंडीसाठी थोडा कमी उंचीचा बनवावा. तो रथावर ठेवून, वस्त्राने झाकून, कारागिराच्या घरात आणावा. पूजा करून, मग मूर्ती घडवावी.

भगवानुवाच वासुदेवादिप्रतिमालक्षणं प्रवदामि ते। प्रासादस्योत्तरे पूर्वमुखीं वा चोत्ताराननाम्

भगवान म्हणाले: वासुदेव व इतर मूर्तींची वैशिष्ट्ये मी तुला सांगतो. त्या मंदिरात पूर्व किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून असाव्यात.

संस्थाप्य पूज्य च बलिं दत्त्वाथो मध्यसूत्रकम्। शिल्पी तु नवधा विभज्य नवमेंऽशके

मूर्तीची स्थापना व पूजा करून, बळी अर्पण केल्यावर, मध्यभागी दोरा ओढावा. कारागिराने तो भाग नव्हे विभागावा आणि नवव्या भागावर लक्ष केंद्रित करावे.

सूर्पभक्तैः शिलायां तु भागं स्वाङ्गुलमुच्यते। द्व्यङ्गुलं गोलकं नाम्ना कालनेत्रं तदुच्यते

दगडावर सुपाच्या मापाने जो भाग मोजला जातो, तो एक अंगुळ मानतात. दोन अंगुळाचा गोल भाग 'कालनेत्र' असे म्हणतात.

भागमेकं त्रिदा भक्त्वा पार्ष्णिभागं प्राकल्पयेत्। भागमेकं तथा जानौ ग्रीवायां भागमेव च

एक भाग तीन भागांत विभागून, टाचा तयार कराव्यात. तसाच एक भाग गुडघ्यांसाठी, आणि एक भाग मानेसाठी ठेवावा.

मुकुटं तालमात्रं स्यात्तालमात्रं तथा मुखम्। तालेनैकेन कण्ठन्तु तालेन हृदयं तथा

मुकुटाची लांबी एक ताल असावी, तसेच चेहराही एक ताल असावा. गळा आणि हृदयही प्रत्येकी एक ताल असावे.

नाभिमेढ्रान्तरन्तालं द्वितालावूरुकौ तथा। तालद्वयेन जङ्घा स्यात् सूत्राणि श्रृणु साम्प्रतम्

नाभीपासून मेढ्र्यापर्यंत एक ताल, मांड्या दोन ताल, पिंडऱ्या दोन ताल असाव्यात. आता मापांची माहिती ऐक.

कार्य्यं सूत्रद्वयं पादे जङ्घामध्ये तथापरम्। जानौ सूत्रद्वयं कार्य्यमूरुमध्ये तथापरम्

पायाजवळ दोन दोरे बांधावीत, पिंडराच्या मध्ये आणखी एक. गुडघ्याजवळ दोन दोरे, आणि मांडीच्या मध्ये एक दोर बांधावा.

मेढ्रे तथापरं कार्य्यं कट्यां सूत्रन्तथापरम्। मेखलाबन्धसिद्ध्यर्थं नाभ्यां चैवापरन्तथा

मेढ्राजवळ एक दोर, कंबरेला एक, आणि मेखळा नीट बांधण्यासाठी नाभीजवळ आणखी एक दोर बांधावा.