अग्निपुराणम्

कुम्भोपरिष्टाद्देवेशं पद्मिनीं न्यस्य देवताम्। मृत्तिकाश्चैव पुष्पाणि धातवो रत्नमेव च

कलशावर पाद्मिनी देवीची स्थापना करावी; तसेच माती, फुले, धातू आणि एक रत्न ठेवावे.

लौहानि दिक्पतेरस्त्रं यजेद्वै गर्भभाजने। द्वादशाङ्गुलविस्तारे चतुरङ्गुलकोच्छ्रये

लोखंडी पात्रात दिशांचे रक्षकाचे अस्त्र गर्भपात्रासाठी पूजावे, ते बारा बोट रुंद आणि चार बोट उंच असावे.

पद्माकारे ताम्रमये भाजने पृथिवीं यजेत्। एकान्ते सर्वभूतेशे पर्वतासनमण्डिते

कमळाच्या आकाराच्या तांब्याच्या पात्रात पृथ्वीची पूजा करावी; एकांतात, सर्व भूतांचे स्वामी, पर्वतासनाने सुशोभित, असे असावे.

समुद्रपरिवारे त्वं देवि गर्भं समाश्रय। नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः प्रजया सह

समुद्राने वेढलेल्या देवी, तू गर्भ धारण कर; नंदे, वसिष्ठ, वसु आणि त्यांच्या संततींसह आनंदी हो.

जये भार्गवदायादे प्रजानां विजयावहे। पूर्णेङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुष्व माम्

विजयी भृगुवंशज, प्रजांना विजय मिळवून दे; पूर्ण अंगिरस वंशज, माझ्या सर्व इच्छा पूर्ण कर.

भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम। सर्वबीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधीवृते

हे शुभे, कश्यपाच्या वंशज, माझ्या मनाला सर्व बीजांनी भरलेले, सर्व रत्ने आणि औषधींनी सजलेले, शुभ आणि पवित्र कर.

जये सुरुचिरे नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह। प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीयसि

जय, सौंदर्य आणि आनंद या वसिष्ठाच्या या सुंदर, रम्य आणि पवित्र निवासस्थानी सदैव वास करो, हे प्रजापतीच्या कन्ये, या महान आणि चौकोनी जागेत.

सुभगे सुप्रभे भद्रे गृहे काश्यपि रम्यताम्। पूजिते परमाश्चर्य्ये गन्धमाल्यैरलङ्कृते

हे भाग्यवती, तेजस्विनी आणि शुभे, कश्यपाच्या या घरात, सुगंधी फुलांच्या हारांनी सजवलेल्या, पूज्य आणि अद्भुत अशा या ठिकाणी तू आनंदाने वास कर.

भवभूतिकरी देवि गृहे भार्गवि रम्यताम्। देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे

हे देवी, समृद्धी देणारी, भृगुवंशातील, या घरात, देशाच्या, नगराच्या आणि घराच्या मालकाच्या ठिकाणी तू आनंदाने वास कर.

मनुष्यादिकतुष्ट्यर्थं पशुवृद्धिकरी भव। एवमुत्क्वा ततः खातं गोमूत्रेण तु सेचयेत्

माणसांसह सर्वांची तृप्ती व्हावी आणि पशुधन वाढावे, अशी कृपा कर. असे म्हणून त्या खड्ड्यात गोमूत्र शिंपडावे.

कृत्वा निधापयेद्‌गर्भं गर्भाधानं भवेन्निशि। गोवस्त्रादि प्रदद्याच्च गुरवेन्येषु भोजनम्

हे सर्व करून गर्भ (मूलाधार) ठेवावा; गर्भारोपण रात्री करावे. गुरू आणि इतरांना गाईचे वस्त्र व इतर वस्तू, तसेच भोजन द्यावे.

गर्भं न्यस्येष्टका न्यस्य ततो गर्भं प्रपूरयेत्। पीठबन्धमतः कुर्य्यान्मितप्रासादमानत

गर्भ ठेवून नंतर विटा लावाव्यात आणि मग गर्भ पूर्ण भरावा. त्यानंतर ठरलेल्या पद्धतीने, मापानुसार, पायठा बांधावा.

पीठोत्तमं चोच्छ्रयेण प्रासादस्यार्द्धविस्तरात्। पादहीनं मध्यमं स्यात् पनिष्ठं चोत्तमार्द्धतः

सर्वोत्तम पायठा इमारतीच्या अर्ध्या रुंदीएवढ्या उंचीचा असावा; मध्यम पायठा त्यापेक्षा पाव भागाने कमी, आणि कनिष्ठ पायठा सर्वोत्तमाच्या अर्धा असावा.

पीठबन्धोपरिष्टातु पुनर्यजत्। पादप्परतिष्ठकारी तु निष्पापो दिवि मोदते

पायठा पूर्ण झाल्यावर पुन्हा पूजा करावी; जो स्वतःच्या पायांनी पायठा बांधतो, तो निष्पाप होऊन स्वर्गात आनंद मिळवतो.

देवागारं करोमीति मनसा यस्तु चिन्तयेत्। तस्य कायगतं पापं तदह्रा हि प्रणश्यति

जो मनाने 'मी देवांचे मंदिर बांधीन' असे ठरवतो, त्याच्या शरीराशी जोडलेले सर्व पाप त्या दिवशीच नष्ट होतात.

कृते तु किं पुनस्तस्य प्रासादे विधिनैव तु। अष्टेष्टकसमायुक्तं यः कुर्य्याहेवतालयम्

मग जर तो नियमाने, आठ विटांनी युक्त असे देवालय प्रत्यक्ष बांधतो, तर त्याचे फळ किती मोठे असेल!

न तस्य फलसम्पत्तिर्वक्तुं शक्येत केनचित्। अनेनैवानुमेयं हि फलं प्रासादविस्तरात्

त्याला मिळणाऱ्या फळांची संपत्ती कोणाच्याही सांगण्याच्या पलिकडची आहे; त्या देवालयाच्या विस्तारावरूनच फळाचा अंदाज बांधावा.

ग्राममध्ये च पूर्वे च प्रत्यग्द्वारं प्रकल्पयेत्। विदिशासु च सर्वासु ग्रामे प्रत्यङ्मुखो भवेत्

गावाच्या मध्यभागी किंवा पूर्वेला, पूर्वेकडे तोंड असलेले दार ठेवावे; आणि गावातील सर्व दिशांना, मंदिराचे तोंड पश्चिमेला असावे.

इयग्रीव उवाच प्रासादं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वसाधारण श्रृण। चतुरस्त्रीकृतं क्षेत्रं भजेत् षोडशधा बुधः

इयग्रीव म्हणाला: मी आता सर्वसामान्य मंदिर बांधणीची नियम सांगतो, ऐका. ज्ञानी व्यक्तीने चौकोनी जागा सोळा भागांत विभागावी.

मध्ये तस्य चतुर्भिस्तु कुर्य्यादायसमन्वितम्। द्वादशैव तु भागानि भित्त्यर्थं परिकल्पयेत्

त्याच्या मध्यभागी चार भागांनी लोखंडाचा बांधकाम करावे; आणि भिंतींसाठी बारा भाग ठेवावेत.

जङ्घोच्छायन्तु कर्त्तव्यं चतुर्भागेण चायतम् । जङ्घायां द्विगुणोच्छायं मञ्चर्य्याः कल्पयेद् बुधः

खालच्या भिंतीची उंची लांबीच्या चौथ्या भागाएवढी करावी; आणि ज्ञानी व्यक्तीने पायठ्याची उंची भिंतीपेक्षा दुप्पट ठेवावी.

तुर्य्यभागेन मञ्चर्य्याः कार्य्यः सम्यक् प्रदक्षिणः । तन्माननिर्गमं कार्य्यमुभयोः पार्श्वयोः समम्

प्रदक्षिणा मार्ग पायठ्याच्या लांबीच्या चौथ्या भागाएवढा असावा; दोन्ही बाजूंना जाण्याचा मार्ग सारखा असावा.

शिशरेण समं कार्य्यमग्रे जगति विस्तरम्। द्विगुणेनापि कर्त्तव्यं यथाशोभानुरूपतः

समोरचा विस्तार उंबरठ्याच्या रुंदीएवढा असावा; किंवा सौंदर्यानुसार तो दुप्पटही करता येईल.

विस्तारान्मण्डपस्याग्रे गर्भसूत्रद्वयेन तु। दैर्घ्यात्पादाधिकं कुर्य्यान्मध्यस्तम्भैर्विभूषितम्

मंडपाच्या पुढील बाजूस दोन गर्भसूत्रे रुंदीच्या प्रमाणात टाकावीत आणि लांबी एक पाऊल जास्त ठेवावी. मधल्या खांबांनी तो मंडप सुंदरपणे सजवावा.

प्रासादगर्भमानं वा कुर्व्वीत मुखमण्डपम्। एकाशीतिपदैर्व्वास्तुं पश्चात् मण्डपमारभ्त्

किंवा, गाभाऱ्याच्या मापानुसार मुखमंडप बांधावा, किंवा एक्याऐंशी पावलांची लांबी असलेला मंडप मागच्या बाजूने सुरू करावा.

शुकान् प्राग्‌द्वारविन्यासे पादान्तः स्थान् यजेत् सुरान्। तथा प्राकारविन्यासे यजेद् द्वात्रिंशदन्तगान्

पूर्वेकडील दरवाजाच्या मांडणीत, पायांच्या टोकांवर देवांना यज्ञ करावा. तसेच, परिघाच्या मांडणीत दोनतीस देवतांना टोकांवर यज्ञ करावा.

सर्वसाधारणं चैतत् प्रासादस्य च लक्षणम्। मानेन प्रतिमाया वा प्रासादमपरं श्रृणु

हे सर्वसाधारणपणे प्रासादाचे लक्षण आहे. आता मूर्तीच्या मापाने किंवा स्वतंत्र मापाने दुसऱ्या प्रासादाबद्दल ऐक.

प्रतिमायाः प्रमाणेन कर्त्तव्या पिण्डिका शुभा। गर्भस्तु पिण्डिकार्द्वेन गर्भमानास्तु भित्तयः

मूर्तीच्या मापानुसार पिंडी सुंदरपणे तयार करावी. गाभारा पिंडीच्या अर्ध्या मापाचा असावा आणि गाभाऱ्याच्या मापाप्रमाणे भिंती कराव्यात.

भित्तेरायाममानेन उत्सेधन्तु प्रकल्पयेत्। भित्त्युच्छायात्तु द्विगुणं शिखरं कल्पयेद् बुधः

भिंतीच्या लांबीच्या मापाने उंची ठरवावी आणि भिंतीच्या सावलीच्या दुप्पट उंच शिखर करावे.