अग्निपुराणम्

यवाष्टकैरङ्गुलं स्याच्चतुर्विंशाङ्गुलः करः। चतुरङ्गुलसंयुक्तः स हस्तः पद्महस्तकः

आठ ज्वारीचे दाणे मिळून एक अंगुळ होते; चोवीस अंगुळांनी कर म्हणजे हात होतो; त्यात चार अंगुळ जोडले की तो पद्महस्त म्हणतात.

भगवानुवाच पूर्व्वमासीत् महद्भूतं सर्व्वभूतभयङ्करम्। तद्देवैर्न्निहितं भूमौ स वास्तुपुरुषः स्मृतः

भगवान म्हणाले — पूर्वी एक महान आणि सर्व प्राण्यांना भयावह असा जीव होता. देवांनी त्याला पृथ्वीमध्ये बंदिस्त केलं, आणि तो 'वास्तुपुरुष' म्हणून ओळखला जातो.

चतुः षष्टिपदे क्षेत्रे ईशं कोणार्द्धसंस्थितम्। घृताक्षतैस्तर्प्पयेत्तं पर्ज्जन्यं पदगं ततः

चौसष्ट भागांत विभागलेल्या जागेत, प्रत्येक कोपऱ्याच्या अर्ध्या भागात ईश्वर स्थिर असतो. तिथे तुप आणि अक्षता अर्पण कराव्यात, आणि पुढच्या भागात पर्जन्याला अर्पण करावं.

उत्पलाद्भिर्जयन्तञ्च द्विपदस्थं पताकया। महेन्द्रञ्चैककोष्ठस्थं सर्व्वरक्तैः पदे रविम्

कमळावर आणि दोन पावलांच्या जागेत असलेल्या जयंताला, ध्वजासह अर्पण करावं; एका भागात महेंद्राला, आणि प्रत्येक भागात सूर्याला लाल नैवेद्य अर्पण करावा.

वितानेनार्द्धपदगं सत्यं पदे भृशं घृतैः। व्योम शाकुनमांसेन कोणार्द्धपदसंस्थितम्

वितानाला अर्ध्या भागात, सत्याला पूर्ण भागात भरपूर तुपाने अर्पण करावं; कोपऱ्याच्या अर्ध्या भागात असलेल्या व्योमाला पक्ष्याचं मांस अर्पण करावं.

स्रुचा चार्द्धपदे वह्नि पूषणं लाजयैकतः। स्वर्णेन वितथं द्विष्ठं मंथनेन गृहक्षतम्

अर्ध्या भागात वह्निला स्रुच्याने (पात्राने) अर्पण करावं; एक भागात पूषणाला लाह्या अर्पण कराव्यात; दुसऱ्या भागात वितथाला सोन्याने, आणि गृ्हक्षताला मंथनाच्या काठ्यांनी अर्पण करावं.

मांसौदनेन धर्म्मेशमेकैकस्मिन् स्थितं द्वयम्। गन्धर्वं द्विपदं गन्धैर्भृशं शाकुनजिह्वया

धर्मेशाला प्रत्येक दोन भागात मांसभात अर्पण करावा; गंधर्वाला दोन पावलांच्या जागेत सुगंधी पदार्थांनी आणि विशेषतः पक्ष्याच्या जिभेने अर्पण करावं.

एकस्थमर्धसंस्थञ्च मृगं नीलपटैस्तथा। पितॄन् कृशरयार्द्धस्थं दन्तकाष्ठैः पदस्थितम्

मृगाला एका आणि अर्ध्या भागात निळ्या वस्त्रांनी अर्पण करावं; पितरांना अर्ध्या भागात पातळ तांदूळ आणि पूर्ण भागात दात घासण्याच्या काठ्यांनी अर्पण करावं.

दौवारिकं द्विसंस्थञ्च सुग्रीवं यावकेन तु। पुष्पदन्तं कुशस्तम्बैः पद्मैर्व्वरुणमेकतः

द्वारपालाला दोन भागांत, सुग्रीवालाही यवांनी अर्पण करावं; पुष्पदंताला कुशाच्या पात्यांनी, आणि वरुणाला एका भागात कमळांनी अर्पण करावं.

असुरं सुरया द्विष्ठं पदे शेषं घृताम्भसा। यवैः पापं पदार्द्धस्थं रोगमध्ये च मण्डकैः

असुराला दुसऱ्या भागात सुरा या मद्याने अर्पण करावं; शेषाला पूर्ण भागात तुप आणि पाण्याने; पापाला अर्ध्या भागात यवांनी; आणि रोगाला मधल्या भागात पिठाच्या लाडूंनी अर्पण करावं.

नागपुष्पैः पदे नागं मुख्यं भक्ष्यैर्हि संस्थितम्। मुद्गोदनेन भल्लाटं पदे सोमं पदे तथा

नागाला पूर्ण भागात नागफुलांनी अर्पण करावं; मुख्य भक्ष्याला अन्नाने; भल्लाटाला मुगाच्या भाताने; आणि सोमाला देखील पूर्ण भागात अर्पण करावं.

मधुना पायसेनाथ शालूकेन ऋषिं द्वये। पदे दितिं लोपिकाभिरर्द्धे दितिमथापरम्

ऋषींना मध, पायस आणि कमळाच्या देठाने दोन भागात अर्पण करावं; दितीला एका अर्ध्या भागात तिळाच्या पिठाच्या पोळ्यांनी, आणि दुसऱ्या अर्ध्या भागातही दितीला अर्पण करावं.

पूरिकाभिस्ततञ्चापमीशाधः पयसा पदे। ततोधश्चापवत्सन्तु दध्ना चैकपदे स्थितम्

आपाला तळाशी, ईशाच्या खाली, पुरीकांनी आणि दूधाने पूर्ण भागात अर्पण करावं; आणि त्याखाली पुन्हा आपाला दह्याने एका भागात अर्पण करावं.

लड्ङुकैश्च मरीचिन्तु पूर्वकोष्ठचतष्टये । सवित्रे रक्तपुष्पाणि ब्रह्माधः कोणकोष्ठके

पूर्वेकडील चार कपाटांत मरीचिला लाडूंनी अर्पण करावं; सवितृला लाल फुलांनी; ब्रह्माच्या खाली कोपऱ्यातील कपाटात अर्पण करावं.

तदधः कोष्ठके दद्यात् सावित्र्यै च कुशोदकम्। विवस्वतेऽरुणं दद्याच्चन्दनञ्चतुरङ्घ्निषु

त्याखालील कपाटात सावित्रीला कुशाच्या पाण्याने अर्पण करावं; विवस्वत आणि अरुणाला चंदनाने चार पावलांच्या जागेत अर्पण करावं.

रक्षोधः कोणकोष्ठे तु इन्द्रायान्नं निशान्वितम्। इन्द्रजयाय तस्याधो घृतान्नं कोणकोष्ठके

राक्षसाच्या खाली कोपऱ्यातील कपाटात, इंद्राला रात्री शिजवलेलं अन्न अर्पण करावं; त्याखाली, इंद्रजयाला कोपऱ्यातील कपाटात तुपात शिजवलेला भात अर्पण करावा.

चतुष्पदेषु दातव्यमिन्द्राय गुडपायसम्। वाय्वधः कोणदेशे तु रुद्राय पक्कमांसकम्

चार पावलांच्या जागेत इंद्राला गुळाचा पायस अर्पण करावा; वायूच्या खाली कोपऱ्यातील जागेत रुद्राला शिजवलेलं मांस अर्पण करावं.

तदधः कोणकोष्ठे तु यक्षायार्द्धं फलन्तथा। महीधराय मांसान्नं माषञ्च चतुरङ्घ्रिषु

त्याखाली कोपऱ्यातील कपाटात यक्षाला अर्धं फळ अर्पण करावं; महीधराला चार पावलांच्या जागेत मांसभात आणि काळ्या हरभऱ्याचं अर्पण करावं.

मध्ये चतुष्पदे स्थाप्या ब्रह्मणे तिलतण्डुलाः। चरकीं माषसर्प्पिर्भ्यां स्कन्दं कृशरयासृजा

चार पावलांच्या मधल्या जागेत ब्रह्माला तीळ आणि तांदूळ अर्पण करावेत; त्याच ठिकाणी स्कंदाला काळ्या हरभऱ्यांनी, तुपाने आणि पातळ भाताच्या पाण्याने अर्पण करावं.

रक्तपत्रैर्विदारीञ्च कन्दर्पञ्च पलोदनैः। पूतन ांपलपित्ताभ्यां मांसासृग्भ्याञ्च जम्भकम्

रक्त रंगाच्या पानांनी, विदारी, कंदर्प आणि पलोदन यांनी, पूतना हिला आम्पळ, पित्त, मांस आणि रक्त यांसह जंभकाला नैवेद्य द्यावा.

पित्तासृगस्थिभिः पापं पिलिपिञ्चं स्रजासृजा। ईशाद्यान् रक्तमांसेन अभावादक्षतैर्यजेत्

पित्त, रक्त आणि हाडे यांच्याने पापी पिलिपिंच याला, फुलांच्या माळा आणि रक्ताने नैवेद्य द्यावा. ईशादी आणि इतरांना रक्त-मांसाने, न मिळाल्यास अक्षतांनी पूजा करावी.

रक्षोमातृगणेभ्यश्च पिशाचादिभ्य एव च। पितृभ्यः क्षेत्रपालेभ्यो बलीन् दद्यात् प्रकामतः

राक्षस माता, पिशाच वगैरे, पितर आणि क्षेत्रपाल यांना इच्छेनुसार नैवेद्य द्यावा.

अहुत्वैतानसन्तप्य प्रासादादीन्न कारयेत्। ब्रह्मस्थाने हरिं लक्ष्मीं गणं पश्चात् समर्च्चयेत्

ही नैवेद्ये न देता, न शेकता, प्रासाद वगैरे बांधू नयेत. ब्रह्माच्या स्थळी नंतर हरि, लक्ष्मी आणि गण यांची पूजा करावी.

महीश्वरं वास्तुमयं वर्द्धन्या सहितं घटम्। ब्रह्माणं मध्यतः कुम्भे ब्रह्मादींस्छ दिगीश्वरान्

महालक्ष्मी आणि वर्धनीसह महेश्वराची वास्तुपती म्हणून पूजा करावी. कुंभाच्या मध्यभागी ब्रह्मा, आणि ब्रह्मा व दिशा-पालांचीही पूजा करावी.

दद्यात् पूर्णाहुति पश्चात् स्वस्ति वाच्य प्रणम्य च। प्रगृह्य कर्करीं सम्यक् मण्डलन्तु प्रदक्षिणम्

पूर्णाहुती दिल्यावर, शुभ शब्द बोलून, नमस्कार करावा. मग योग्य रीतीने कर्करी घेऊन, मंडळाची प्रदक्षिणा करावी.

सूत्रमार्गेण हे ब्रह्मांस्तोयधाराञ्च भ्रामयेत्। पूर्व्ववक्तेन मार्गेण सप्त वीजानि वापयेत्

सूत्राच्या मार्गाने, हे ब्राह्मण, पाण्याच्या धारा फिरवाव्यात. पूर्वी सांगितलेल्या मार्गाने, सात बीजे पेरावीत.

प्रारम्भं तेन मार्गेण तस्य खातस्य कारयेत्। ततो गर्त्तं खनेन्मध्ये हस्तमात्रं प्रमाणतः

त्या मार्गाने सुरुवात करून, खड्डा खणावा. मग मधोमध हाताएवढा खड्डा खणावा.

चतुरङ्गलकं चाधश्चोपलिप्यार्च्चयेत्ततः। ध्यात्वा चतुर्भुजं विष्णुमर्घ्यं दद्यात्तु कुम्भतः

खाली चार अंगुळ जागा मातीने लिंपावी आणि तिथे पूजा करावी. चार भुजा असलेल्या विष्णूचे ध्यान करून, कुंभातून अर्घ्य द्यावे.

कर्कर्या पूरयेत् श्वभ्रं शुक्लपुष्पाणि च न्यसेत्। दक्षिणावर्त्तकं श्रेष्ठं बीजैर्मृद्भिश्च पूरयेत्

कर्करीने खड्डा भरावा आणि पांढरी फुले ठेवावीत. दक्षिणवर्ती उत्तम जागा बी आणि मातीने भरावी.