अग्निपुराणम्

अग्नावग्नेश्च मातॄणां भूतानाञ्च यमस्य च। दक्षिणे चण्डिकायाश्च पितृदैत्यादिकस्य च

आग्नेय दिशेला अग्नी आणि अग्नेय यांचे, दक्षिणेला मातृ, भूत आणि यम यांचे, नैऋत्येला चंडिका आणि पितर, दैत्य वगैरे यांचे मंदिर असावे.

नैर्ऋते मन्दिरं कुर्यात् वरूणादेश्चवारुणे। वायोर्न्नागस्य वायव्ये सौम्ये यक्षगुहस्य च

पश्चिमेला नैऋत आणि वरुण यांचे मंदिर करावे; वायव्येला वायू आणि नाग यांचे, उत्तरेला सोम आणि यक्षाच्या गुहेचे मंदिर असावे.

चण्डीशस्य महेशस्य ऐशे विष्णोश्च सर्वशः। पूर्वदेवकुलं पीड्य प्रासादं स्वल्पकं त्वथ

ईशान्येला चंडीश, महेश आणि सर्व प्रकारे विष्णू यांचे मंदिर असावे; पूर्वेकडील देवस्थान बांधून, नंतर एक छोटे प्रासाद करावे.

समं वाप्यधिकं वापि न कर्त्तव्यं विजानता। उभयोर्द्विगुणां सीमांत्वक्त्वा चोच्छयसम्मिताम्

जाणकाराने ते मंदिर ना सारखे ना मोठे करावे; दोन्हींच्या उंचीच्या दोनपट जागा सोडूनच बांधकाम करावे.

प्रासादं कारयेदन्यं नोभयं पीडयेद् बुधः। भूमौ तु शोधितायां तु कुर्याद्‌भूमिपरिग्रहम्

शहाण्याने दुसरे प्रासाद बांधावे, पण दोन्हीवर ताण आणू नये; शुद्ध केलेल्या भूमीवरच भूमी मिळवावी.

प्राकारसीमापर्य्यन्तं ततो भूतबलिं हरेत्। माषं हरिद्राचूर्णन्तु सलाजं दधिसक्तुभिः

परिसराच्या भिंतीपर्यंत भूतांना नैवेद्य द्यावा — मटार, हळदीचे पूड, भाजलेले तांदूळ, दही आणि सत्तू यांसह.

अष्टाक्षरेण सक्तूँश्च पातयित्वाष्टदिक्षु च। राक्षसाश्च पिशाचाश्च यस्मिंस्तिष्ठन्ति भूतले

आठ अक्षरांच्या मंत्राने सत्तू आठही दिशांना शिंपडावे; ज्या ठिकाणी राक्षस आणि पिशाच्च राहतात,

सर्व्वे ते व्यपगच्छन्तु स्थानं कुर्य्यामहं हरेः। हलेन वाहयित्वा गां गोभिश्चैवावदारयेत्

ते सर्व निघून जावोत; मी येथे हरिचे स्थान स्थापेन. नांगराने जमीन नांगरावी आणि गायींनी ती तुडवावी.

परमाण्वष्टकेनैव रथरेणुः प्रकीर्तितः। रथरेण्वष्टकेनैव त्रसरेणुः प्रकीर्त्यते

आठ परमाणू मिळून रथाच्या धुळीएवढे होते; आठ रथधुळी मिळून त्रसरेणू तयार होतो.

तैरष्टभिस्तु बालाग्रं लिख्या तैरष्टभिर्मता। ताभिर्यूकाष्टभिः ख्याता ताश्चाष्टौ यवमध्यमः

अशा आठ त्रसरेणू मिळून केसाच्या टोकाएवढे होते; त्याचे आठ मिळून उवा होते; अशा आठ उवा मिळून मध्यम ज्वारीचे दाणे होतात.

यवाष्टकैरङ्गुलं स्याच्चतुर्विंशाङ्गुलः करः। चतुरङ्गुलसंयुक्तः स हस्तः पद्महस्तकः

आठ ज्वारीचे दाणे मिळून एक अंगुळ होते; चोवीस अंगुळांनी कर म्हणजे हात होतो; त्यात चार अंगुळ जोडले की तो पद्महस्त म्हणतात.

भगवानुवाच पूर्व्वमासीत् महद्भूतं सर्व्वभूतभयङ्करम्। तद्देवैर्न्निहितं भूमौ स वास्तुपुरुषः स्मृतः

भगवान म्हणाले — पूर्वी एक महान आणि सर्व प्राण्यांना भयावह असा जीव होता. देवांनी त्याला पृथ्वीमध्ये बंदिस्त केलं, आणि तो 'वास्तुपुरुष' म्हणून ओळखला जातो.

चतुः षष्टिपदे क्षेत्रे ईशं कोणार्द्धसंस्थितम्। घृताक्षतैस्तर्प्पयेत्तं पर्ज्जन्यं पदगं ततः

चौसष्ट भागांत विभागलेल्या जागेत, प्रत्येक कोपऱ्याच्या अर्ध्या भागात ईश्वर स्थिर असतो. तिथे तुप आणि अक्षता अर्पण कराव्यात, आणि पुढच्या भागात पर्जन्याला अर्पण करावं.

उत्पलाद्भिर्जयन्तञ्च द्विपदस्थं पताकया। महेन्द्रञ्चैककोष्ठस्थं सर्व्वरक्तैः पदे रविम्

कमळावर आणि दोन पावलांच्या जागेत असलेल्या जयंताला, ध्वजासह अर्पण करावं; एका भागात महेंद्राला, आणि प्रत्येक भागात सूर्याला लाल नैवेद्य अर्पण करावा.

वितानेनार्द्धपदगं सत्यं पदे भृशं घृतैः। व्योम शाकुनमांसेन कोणार्द्धपदसंस्थितम्

वितानाला अर्ध्या भागात, सत्याला पूर्ण भागात भरपूर तुपाने अर्पण करावं; कोपऱ्याच्या अर्ध्या भागात असलेल्या व्योमाला पक्ष्याचं मांस अर्पण करावं.

स्रुचा चार्द्धपदे वह्नि पूषणं लाजयैकतः। स्वर्णेन वितथं द्विष्ठं मंथनेन गृहक्षतम्

अर्ध्या भागात वह्निला स्रुच्याने (पात्राने) अर्पण करावं; एक भागात पूषणाला लाह्या अर्पण कराव्यात; दुसऱ्या भागात वितथाला सोन्याने, आणि गृ्हक्षताला मंथनाच्या काठ्यांनी अर्पण करावं.

मांसौदनेन धर्म्मेशमेकैकस्मिन् स्थितं द्वयम्। गन्धर्वं द्विपदं गन्धैर्भृशं शाकुनजिह्वया

धर्मेशाला प्रत्येक दोन भागात मांसभात अर्पण करावा; गंधर्वाला दोन पावलांच्या जागेत सुगंधी पदार्थांनी आणि विशेषतः पक्ष्याच्या जिभेने अर्पण करावं.

एकस्थमर्धसंस्थञ्च मृगं नीलपटैस्तथा। पितॄन् कृशरयार्द्धस्थं दन्तकाष्ठैः पदस्थितम्

मृगाला एका आणि अर्ध्या भागात निळ्या वस्त्रांनी अर्पण करावं; पितरांना अर्ध्या भागात पातळ तांदूळ आणि पूर्ण भागात दात घासण्याच्या काठ्यांनी अर्पण करावं.

दौवारिकं द्विसंस्थञ्च सुग्रीवं यावकेन तु। पुष्पदन्तं कुशस्तम्बैः पद्मैर्व्वरुणमेकतः

द्वारपालाला दोन भागांत, सुग्रीवालाही यवांनी अर्पण करावं; पुष्पदंताला कुशाच्या पात्यांनी, आणि वरुणाला एका भागात कमळांनी अर्पण करावं.

असुरं सुरया द्विष्ठं पदे शेषं घृताम्भसा। यवैः पापं पदार्द्धस्थं रोगमध्ये च मण्डकैः

असुराला दुसऱ्या भागात सुरा या मद्याने अर्पण करावं; शेषाला पूर्ण भागात तुप आणि पाण्याने; पापाला अर्ध्या भागात यवांनी; आणि रोगाला मधल्या भागात पिठाच्या लाडूंनी अर्पण करावं.

नागपुष्पैः पदे नागं मुख्यं भक्ष्यैर्हि संस्थितम्। मुद्गोदनेन भल्लाटं पदे सोमं पदे तथा

नागाला पूर्ण भागात नागफुलांनी अर्पण करावं; मुख्य भक्ष्याला अन्नाने; भल्लाटाला मुगाच्या भाताने; आणि सोमाला देखील पूर्ण भागात अर्पण करावं.

मधुना पायसेनाथ शालूकेन ऋषिं द्वये। पदे दितिं लोपिकाभिरर्द्धे दितिमथापरम्

ऋषींना मध, पायस आणि कमळाच्या देठाने दोन भागात अर्पण करावं; दितीला एका अर्ध्या भागात तिळाच्या पिठाच्या पोळ्यांनी, आणि दुसऱ्या अर्ध्या भागातही दितीला अर्पण करावं.

पूरिकाभिस्ततञ्चापमीशाधः पयसा पदे। ततोधश्चापवत्सन्तु दध्ना चैकपदे स्थितम्

आपाला तळाशी, ईशाच्या खाली, पुरीकांनी आणि दूधाने पूर्ण भागात अर्पण करावं; आणि त्याखाली पुन्हा आपाला दह्याने एका भागात अर्पण करावं.

लड्ङुकैश्च मरीचिन्तु पूर्वकोष्ठचतष्टये । सवित्रे रक्तपुष्पाणि ब्रह्माधः कोणकोष्ठके

पूर्वेकडील चार कपाटांत मरीचिला लाडूंनी अर्पण करावं; सवितृला लाल फुलांनी; ब्रह्माच्या खाली कोपऱ्यातील कपाटात अर्पण करावं.

तदधः कोष्ठके दद्यात् सावित्र्यै च कुशोदकम्। विवस्वतेऽरुणं दद्याच्चन्दनञ्चतुरङ्घ्निषु

त्याखालील कपाटात सावित्रीला कुशाच्या पाण्याने अर्पण करावं; विवस्वत आणि अरुणाला चंदनाने चार पावलांच्या जागेत अर्पण करावं.

रक्षोधः कोणकोष्ठे तु इन्द्रायान्नं निशान्वितम्। इन्द्रजयाय तस्याधो घृतान्नं कोणकोष्ठके

राक्षसाच्या खाली कोपऱ्यातील कपाटात, इंद्राला रात्री शिजवलेलं अन्न अर्पण करावं; त्याखाली, इंद्रजयाला कोपऱ्यातील कपाटात तुपात शिजवलेला भात अर्पण करावा.

चतुष्पदेषु दातव्यमिन्द्राय गुडपायसम्। वाय्वधः कोणदेशे तु रुद्राय पक्कमांसकम्

चार पावलांच्या जागेत इंद्राला गुळाचा पायस अर्पण करावा; वायूच्या खाली कोपऱ्यातील जागेत रुद्राला शिजवलेलं मांस अर्पण करावं.

तदधः कोणकोष्ठे तु यक्षायार्द्धं फलन्तथा। महीधराय मांसान्नं माषञ्च चतुरङ्घ्रिषु

त्याखाली कोपऱ्यातील कपाटात यक्षाला अर्धं फळ अर्पण करावं; महीधराला चार पावलांच्या जागेत मांसभात आणि काळ्या हरभऱ्याचं अर्पण करावं.

मध्ये चतुष्पदे स्थाप्या ब्रह्मणे तिलतण्डुलाः। चरकीं माषसर्प्पिर्भ्यां स्कन्दं कृशरयासृजा

चार पावलांच्या मधल्या जागेत ब्रह्माला तीळ आणि तांदूळ अर्पण करावेत; त्याच ठिकाणी स्कंदाला काळ्या हरभऱ्यांनी, तुपाने आणि पातळ भाताच्या पाण्याने अर्पण करावं.