अग्निपुराणम्

हयग्रीव उवाच विष्ण्वादीनां प्रतिष्ठादि वक्ष्ये ब्रह्मन् श्रृणुष्व मे। प्रोक्तानि पञ्चरात्राणि सप्तरात्राणि वै मया

हयग्रीव म्हणाला: विष्णू आणि इतर देवांची स्थापना कशी करावी ते मी सांगतो, हे ब्रह्मन्, माझे ऐक. मी पाच रात्रींचे आणि सात रात्रींचे विधी सांगितले आहेत.

व्यस्तानि मुनिभिर्लेके पञ्चविंशतिसङ्ख्यया। हयशीर्षं तन्त्रमाद्यं तन्त्रं त्रैलोक्यमोहनम्

हे विधी या जगातील ऋषींनी वेगवेगळे, पंचवीस प्रकारांनी सांगितले आहेत. हयशिराचा तंत्र हे पहिले असून, ते त्रैलोक्याला मोहून टाकणारे आहे.

वैभवं पौष्करं तन्त्रं प्रह्रादङ्गार्ग्यगालवम्। नारदीयञ्च सम्प्रश्नं शाण्डिल्यं वैश्वकं

वैभव, पौष्कर तंत्र, प्रह्लाद, अङ्गार्ग, गालव, नारद, संप्रश्न, शांडिल्य आणि वैश्वक ही तंत्रे आहेत.

सत्योक्तं शौनकं तन्त्रं वासिष्ठंज्ञानसागरम्। स्वायम्भुवं कापिलञ्चातार्क्षं नारायणीयकम्

शौनक तंत्र, वसिष्ठ, ज्ञानाचा सागर, स्वायंभुव, कपिल, आतार्क्ष आणि नारायणीय — हे सर्व खरे आहेत असे सांगितले आहे.

आत्रेयं नारसिंहाख्यमानन्दाख्यं तथारुणम्। बौधायनं तथार्षं तु विश्वोक्तं तस्य सारतः

आत्रेय, नरसिंह नावाचे, आनंद, अरुण, बौधायन, आर्ष आणि विश्व — हे सर्व या ग्रंथांचे सार मानले जाते.

प्रतिष्ठां हि द्विजः कुर्य्यान्मध्यदेशादिसम्भवः। न कच्छदेशसम्भूतः कावेरीकोङ्कणोद्‌गतः

मध्यदेश किंवा तशा प्रदेशातून आलेल्या द्विजाने प्रतिष्ठा करावी; कच्छ, कावेरी, कोकण किंवा अशा इतर भागातून आलेल्याने करू नये.

कामरूपकलिङ्गोत्थः काञ्चीकारमीरकोशलः । आकाशवायुतेजोम्बुभूरेताः पञ्च रात्रयः

कामरूप, कलिंग, कांची, कारमीर, कोशल आणि आकाश, वायू, तेज, अंबु, भू — हे पाच रात्रीचे आहेत.

अचैतन्यास्तमोद्रिक्ताः पञ्चरात्रविवर्जितम्। ब्रह्माहं विष्णुरमल इति विद्यात्स देशिकः

ज्यांच्यात चेतना नाही, जे अंधकाराने भरले आहेत, आणि जे पंचरात्राचे पालन करत नाहीत, त्यांना वगळावे; गुरूने जाणावे — 'मी ब्रह्मा आहे, मी विष्णू आहे, मी निर्मळ आहे.'

सर्व्लक्षणहीनोपि स गुरुस्तन्त्रपारगः। नगराभिमुखाः स्थाप्या देवा न च पराङ्‌मुखाः

सर्व गुण नसले तरी जो तंत्र जाणतो तोच गुरू असतो; देवतांची स्थापना नगराकडे तोंड करून करावी, उलट तोंड करून करू नये.

कुरुक्षेत्रे गयादौ च नदीनान्तु समीपतः। ब्रह्मा मध्ये तु नगरे पूर्वे शक्रस्य शोभनम्

कुरुक्षेत्र, गया आणि अशा ठिकाणी, तसेच नदीच्या जवळ, ब्रह्माची स्थापना नगराच्या मध्यभागी करावी; पूर्वेला इंद्राचे स्थान शुभ मानले जाते.

अग्नावग्नेश्च मातॄणां भूतानाञ्च यमस्य च। दक्षिणे चण्डिकायाश्च पितृदैत्यादिकस्य च

आग्नेय दिशेला अग्नी आणि अग्नेय यांचे, दक्षिणेला मातृ, भूत आणि यम यांचे, नैऋत्येला चंडिका आणि पितर, दैत्य वगैरे यांचे मंदिर असावे.

नैर्ऋते मन्दिरं कुर्यात् वरूणादेश्चवारुणे। वायोर्न्नागस्य वायव्ये सौम्ये यक्षगुहस्य च

पश्चिमेला नैऋत आणि वरुण यांचे मंदिर करावे; वायव्येला वायू आणि नाग यांचे, उत्तरेला सोम आणि यक्षाच्या गुहेचे मंदिर असावे.

चण्डीशस्य महेशस्य ऐशे विष्णोश्च सर्वशः। पूर्वदेवकुलं पीड्य प्रासादं स्वल्पकं त्वथ

ईशान्येला चंडीश, महेश आणि सर्व प्रकारे विष्णू यांचे मंदिर असावे; पूर्वेकडील देवस्थान बांधून, नंतर एक छोटे प्रासाद करावे.

समं वाप्यधिकं वापि न कर्त्तव्यं विजानता। उभयोर्द्विगुणां सीमांत्वक्त्वा चोच्छयसम्मिताम्

जाणकाराने ते मंदिर ना सारखे ना मोठे करावे; दोन्हींच्या उंचीच्या दोनपट जागा सोडूनच बांधकाम करावे.

प्रासादं कारयेदन्यं नोभयं पीडयेद् बुधः। भूमौ तु शोधितायां तु कुर्याद्‌भूमिपरिग्रहम्

शहाण्याने दुसरे प्रासाद बांधावे, पण दोन्हीवर ताण आणू नये; शुद्ध केलेल्या भूमीवरच भूमी मिळवावी.

प्राकारसीमापर्य्यन्तं ततो भूतबलिं हरेत्। माषं हरिद्राचूर्णन्तु सलाजं दधिसक्तुभिः

परिसराच्या भिंतीपर्यंत भूतांना नैवेद्य द्यावा — मटार, हळदीचे पूड, भाजलेले तांदूळ, दही आणि सत्तू यांसह.

अष्टाक्षरेण सक्तूँश्च पातयित्वाष्टदिक्षु च। राक्षसाश्च पिशाचाश्च यस्मिंस्तिष्ठन्ति भूतले

आठ अक्षरांच्या मंत्राने सत्तू आठही दिशांना शिंपडावे; ज्या ठिकाणी राक्षस आणि पिशाच्च राहतात,

सर्व्वे ते व्यपगच्छन्तु स्थानं कुर्य्यामहं हरेः। हलेन वाहयित्वा गां गोभिश्चैवावदारयेत्

ते सर्व निघून जावोत; मी येथे हरिचे स्थान स्थापेन. नांगराने जमीन नांगरावी आणि गायींनी ती तुडवावी.

परमाण्वष्टकेनैव रथरेणुः प्रकीर्तितः। रथरेण्वष्टकेनैव त्रसरेणुः प्रकीर्त्यते

आठ परमाणू मिळून रथाच्या धुळीएवढे होते; आठ रथधुळी मिळून त्रसरेणू तयार होतो.

तैरष्टभिस्तु बालाग्रं लिख्या तैरष्टभिर्मता। ताभिर्यूकाष्टभिः ख्याता ताश्चाष्टौ यवमध्यमः

अशा आठ त्रसरेणू मिळून केसाच्या टोकाएवढे होते; त्याचे आठ मिळून उवा होते; अशा आठ उवा मिळून मध्यम ज्वारीचे दाणे होतात.

यवाष्टकैरङ्गुलं स्याच्चतुर्विंशाङ्गुलः करः। चतुरङ्गुलसंयुक्तः स हस्तः पद्महस्तकः

आठ ज्वारीचे दाणे मिळून एक अंगुळ होते; चोवीस अंगुळांनी कर म्हणजे हात होतो; त्यात चार अंगुळ जोडले की तो पद्महस्त म्हणतात.

भगवानुवाच पूर्व्वमासीत् महद्भूतं सर्व्वभूतभयङ्करम्। तद्देवैर्न्निहितं भूमौ स वास्तुपुरुषः स्मृतः

भगवान म्हणाले — पूर्वी एक महान आणि सर्व प्राण्यांना भयावह असा जीव होता. देवांनी त्याला पृथ्वीमध्ये बंदिस्त केलं, आणि तो 'वास्तुपुरुष' म्हणून ओळखला जातो.

चतुः षष्टिपदे क्षेत्रे ईशं कोणार्द्धसंस्थितम्। घृताक्षतैस्तर्प्पयेत्तं पर्ज्जन्यं पदगं ततः

चौसष्ट भागांत विभागलेल्या जागेत, प्रत्येक कोपऱ्याच्या अर्ध्या भागात ईश्वर स्थिर असतो. तिथे तुप आणि अक्षता अर्पण कराव्यात, आणि पुढच्या भागात पर्जन्याला अर्पण करावं.

उत्पलाद्भिर्जयन्तञ्च द्विपदस्थं पताकया। महेन्द्रञ्चैककोष्ठस्थं सर्व्वरक्तैः पदे रविम्

कमळावर आणि दोन पावलांच्या जागेत असलेल्या जयंताला, ध्वजासह अर्पण करावं; एका भागात महेंद्राला, आणि प्रत्येक भागात सूर्याला लाल नैवेद्य अर्पण करावा.

वितानेनार्द्धपदगं सत्यं पदे भृशं घृतैः। व्योम शाकुनमांसेन कोणार्द्धपदसंस्थितम्

वितानाला अर्ध्या भागात, सत्याला पूर्ण भागात भरपूर तुपाने अर्पण करावं; कोपऱ्याच्या अर्ध्या भागात असलेल्या व्योमाला पक्ष्याचं मांस अर्पण करावं.

स्रुचा चार्द्धपदे वह्नि पूषणं लाजयैकतः। स्वर्णेन वितथं द्विष्ठं मंथनेन गृहक्षतम्

अर्ध्या भागात वह्निला स्रुच्याने (पात्राने) अर्पण करावं; एक भागात पूषणाला लाह्या अर्पण कराव्यात; दुसऱ्या भागात वितथाला सोन्याने, आणि गृ्हक्षताला मंथनाच्या काठ्यांनी अर्पण करावं.

मांसौदनेन धर्म्मेशमेकैकस्मिन् स्थितं द्वयम्। गन्धर्वं द्विपदं गन्धैर्भृशं शाकुनजिह्वया

धर्मेशाला प्रत्येक दोन भागात मांसभात अर्पण करावा; गंधर्वाला दोन पावलांच्या जागेत सुगंधी पदार्थांनी आणि विशेषतः पक्ष्याच्या जिभेने अर्पण करावं.

एकस्थमर्धसंस्थञ्च मृगं नीलपटैस्तथा। पितॄन् कृशरयार्द्धस्थं दन्तकाष्ठैः पदस्थितम्

मृगाला एका आणि अर्ध्या भागात निळ्या वस्त्रांनी अर्पण करावं; पितरांना अर्ध्या भागात पातळ तांदूळ आणि पूर्ण भागात दात घासण्याच्या काठ्यांनी अर्पण करावं.

दौवारिकं द्विसंस्थञ्च सुग्रीवं यावकेन तु। पुष्पदन्तं कुशस्तम्बैः पद्मैर्व्वरुणमेकतः

द्वारपालाला दोन भागांत, सुग्रीवालाही यवांनी अर्पण करावं; पुष्पदंताला कुशाच्या पात्यांनी, आणि वरुणाला एका भागात कमळांनी अर्पण करावं.