अग्निपुराणम्

नावलोक्या भचवद्भिस्ते तद्‌गता यान्ति तद्गतिम्। ये पुष्पधूपवासोभिर्भूषणैश्चातिवल्लभैः

त्यांच्याकडे तुम्ही पाहू नका, हे हविर्भाग घेणाऱ्यांनो; ज्यांचे मन त्याच्याकडे लागले आहे, ते त्याच्याच अवस्थेला पोहोचतात. जे फुलं, धूप, उपवास आणि प्रिय अलंकारांनी पूजा करतात—

अर्च्ययन्ति न ते ग्राह्या नराः कृष्णालये गताः । उपलेपनकर्त्तारः सम्मार्जनपरश्च ये

अशा प्रकारे पूजा करणारे, कृष्णाच्या मंदिरात गेले तरी, पकडू नयेत. तसेच जे उटणे लावतात किंवा स्वच्छतेसाठी झटतात, त्यांनाही सोडावे.

कृष्णालये परित्याज्यास्तेषां पुत्रास्तथा कुलम्। येन चायतनं विष्णोः कारितं तत् कुलोद्भवम्

कृष्णाच्या मंदिरात असणाऱ्यांना, त्यांची मुले आणि कुटुंबीय यांनाही वगळावे. ज्याने विष्णूचे मंदिर उभारले आहे, त्याचे कुटुंब—

पुंसां शतं नावलोक्यं भवद्भिर्दुष्टचेतसा। यस्तु देवालयं विष्णोर्द्दारुशौलमयं तथा

अशा व्यक्तीच्या वंशातील वाईट मनाचे शंभर पुरुषसुद्धा, तुम्ही लक्षात घेऊ नयेत. आणि जो कोणी लाकूड किंवा दगड यांचे विष्णूचे मंदिर बांधतो—

कारयेन्मृण्मयं वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते। अहन्यहनि यज्ञेन यजतो यन्महाफलम्

किंवा मातीचे मंदिर बांधले, तरी तो सर्व पापांतून मुक्त होतो. दररोज यज्ञ करून जे मोठे फळ मिळते—

प्राप्नोति तत् फलं विष्णोर्यः कारयति केतनम्। सप्तलोकमयो विष्णुस्तस्य यः कुरुते गृहम्

तेच फळ विष्णूचे मंदिर बांधणाऱ्याला मिळते. सातही लोकांचा व्याप करणारा विष्णू, मंदिर बांधणाऱ्याच्या घरी वास करतो.

कारयन् भगवद्धाम् नयत्यच्युतलोकताम्। सप्तलोकमयो विष्णुस्तस्य यः कुरुते गृहम्

भगवंताचे निवासस्थान बांधणारा, त्या बांधणाऱ्याला अच्युताच्या लोकात नेतो. सातही लोकांचा व्याप करणारा विष्णू, मंदिर बांधणाऱ्याच्या घरी वास करतो.

तारयत्यक्षयांल्लोकानक्षयान् प्रातिपद्यते। इष्टकाचयविन्यासो यावनत्यब्दानि तिष्ठति

तो अनंत लोकांना तारतो आणि अक्षय लोकांना प्राप्त करतो. विटांची रचना जिथपर्यंत टिकते, तितक्या वर्षे—

तावद्वर्षसहस्नाणि तत्‌कर्त्तु र्द्दि वि संस्थितिः। प्रतिमाकृद्विष्णुलोकं स्थापको लीयते हरौ

तितकी हजारो वर्षे तो बांधणारा स्थिर राहतो. विष्णूची मूर्ती घडवणारा विष्णूच्या लोकात जातो; स्थापना करणारा हरित एकरूप होतो.

अग्निरुवाच यमोक्ता नानयंस्तेथ प्रतिष्ठादिकृतं हरेः। हयशीर्षः प्रतिष्ठार्थं देवानां ब्रह्मणेऽब्रवीत्

अग्नी म्हणाला: ज्यांना मी सांगितले होते, त्यांनी हरिच्या स्थापनेसाठी केलेल्या व्यक्तीला आणले नाही; हयग्रीवाने स्थापनेसाठी देवांना आणि ब्रह्माला सांगितले.

हयग्रीव उवाच विष्ण्वादीनां प्रतिष्ठादि वक्ष्ये ब्रह्मन् श्रृणुष्व मे। प्रोक्तानि पञ्चरात्राणि सप्तरात्राणि वै मया

हयग्रीव म्हणाला: विष्णू आणि इतर देवांची स्थापना कशी करावी ते मी सांगतो, हे ब्रह्मन्, माझे ऐक. मी पाच रात्रींचे आणि सात रात्रींचे विधी सांगितले आहेत.

व्यस्तानि मुनिभिर्लेके पञ्चविंशतिसङ्ख्यया। हयशीर्षं तन्त्रमाद्यं तन्त्रं त्रैलोक्यमोहनम्

हे विधी या जगातील ऋषींनी वेगवेगळे, पंचवीस प्रकारांनी सांगितले आहेत. हयशिराचा तंत्र हे पहिले असून, ते त्रैलोक्याला मोहून टाकणारे आहे.

वैभवं पौष्करं तन्त्रं प्रह्रादङ्गार्ग्यगालवम्। नारदीयञ्च सम्प्रश्नं शाण्डिल्यं वैश्वकं

वैभव, पौष्कर तंत्र, प्रह्लाद, अङ्गार्ग, गालव, नारद, संप्रश्न, शांडिल्य आणि वैश्वक ही तंत्रे आहेत.

सत्योक्तं शौनकं तन्त्रं वासिष्ठंज्ञानसागरम्। स्वायम्भुवं कापिलञ्चातार्क्षं नारायणीयकम्

शौनक तंत्र, वसिष्ठ, ज्ञानाचा सागर, स्वायंभुव, कपिल, आतार्क्ष आणि नारायणीय — हे सर्व खरे आहेत असे सांगितले आहे.

आत्रेयं नारसिंहाख्यमानन्दाख्यं तथारुणम्। बौधायनं तथार्षं तु विश्वोक्तं तस्य सारतः

आत्रेय, नरसिंह नावाचे, आनंद, अरुण, बौधायन, आर्ष आणि विश्व — हे सर्व या ग्रंथांचे सार मानले जाते.

प्रतिष्ठां हि द्विजः कुर्य्यान्मध्यदेशादिसम्भवः। न कच्छदेशसम्भूतः कावेरीकोङ्कणोद्‌गतः

मध्यदेश किंवा तशा प्रदेशातून आलेल्या द्विजाने प्रतिष्ठा करावी; कच्छ, कावेरी, कोकण किंवा अशा इतर भागातून आलेल्याने करू नये.

कामरूपकलिङ्गोत्थः काञ्चीकारमीरकोशलः । आकाशवायुतेजोम्बुभूरेताः पञ्च रात्रयः

कामरूप, कलिंग, कांची, कारमीर, कोशल आणि आकाश, वायू, तेज, अंबु, भू — हे पाच रात्रीचे आहेत.

अचैतन्यास्तमोद्रिक्ताः पञ्चरात्रविवर्जितम्। ब्रह्माहं विष्णुरमल इति विद्यात्स देशिकः

ज्यांच्यात चेतना नाही, जे अंधकाराने भरले आहेत, आणि जे पंचरात्राचे पालन करत नाहीत, त्यांना वगळावे; गुरूने जाणावे — 'मी ब्रह्मा आहे, मी विष्णू आहे, मी निर्मळ आहे.'

सर्व्लक्षणहीनोपि स गुरुस्तन्त्रपारगः। नगराभिमुखाः स्थाप्या देवा न च पराङ्‌मुखाः

सर्व गुण नसले तरी जो तंत्र जाणतो तोच गुरू असतो; देवतांची स्थापना नगराकडे तोंड करून करावी, उलट तोंड करून करू नये.

कुरुक्षेत्रे गयादौ च नदीनान्तु समीपतः। ब्रह्मा मध्ये तु नगरे पूर्वे शक्रस्य शोभनम्

कुरुक्षेत्र, गया आणि अशा ठिकाणी, तसेच नदीच्या जवळ, ब्रह्माची स्थापना नगराच्या मध्यभागी करावी; पूर्वेला इंद्राचे स्थान शुभ मानले जाते.

अग्नावग्नेश्च मातॄणां भूतानाञ्च यमस्य च। दक्षिणे चण्डिकायाश्च पितृदैत्यादिकस्य च

आग्नेय दिशेला अग्नी आणि अग्नेय यांचे, दक्षिणेला मातृ, भूत आणि यम यांचे, नैऋत्येला चंडिका आणि पितर, दैत्य वगैरे यांचे मंदिर असावे.

नैर्ऋते मन्दिरं कुर्यात् वरूणादेश्चवारुणे। वायोर्न्नागस्य वायव्ये सौम्ये यक्षगुहस्य च

पश्चिमेला नैऋत आणि वरुण यांचे मंदिर करावे; वायव्येला वायू आणि नाग यांचे, उत्तरेला सोम आणि यक्षाच्या गुहेचे मंदिर असावे.

चण्डीशस्य महेशस्य ऐशे विष्णोश्च सर्वशः। पूर्वदेवकुलं पीड्य प्रासादं स्वल्पकं त्वथ

ईशान्येला चंडीश, महेश आणि सर्व प्रकारे विष्णू यांचे मंदिर असावे; पूर्वेकडील देवस्थान बांधून, नंतर एक छोटे प्रासाद करावे.

समं वाप्यधिकं वापि न कर्त्तव्यं विजानता। उभयोर्द्विगुणां सीमांत्वक्त्वा चोच्छयसम्मिताम्

जाणकाराने ते मंदिर ना सारखे ना मोठे करावे; दोन्हींच्या उंचीच्या दोनपट जागा सोडूनच बांधकाम करावे.

प्रासादं कारयेदन्यं नोभयं पीडयेद् बुधः। भूमौ तु शोधितायां तु कुर्याद्‌भूमिपरिग्रहम्

शहाण्याने दुसरे प्रासाद बांधावे, पण दोन्हीवर ताण आणू नये; शुद्ध केलेल्या भूमीवरच भूमी मिळवावी.

प्राकारसीमापर्य्यन्तं ततो भूतबलिं हरेत्। माषं हरिद्राचूर्णन्तु सलाजं दधिसक्तुभिः

परिसराच्या भिंतीपर्यंत भूतांना नैवेद्य द्यावा — मटार, हळदीचे पूड, भाजलेले तांदूळ, दही आणि सत्तू यांसह.

अष्टाक्षरेण सक्तूँश्च पातयित्वाष्टदिक्षु च। राक्षसाश्च पिशाचाश्च यस्मिंस्तिष्ठन्ति भूतले

आठ अक्षरांच्या मंत्राने सत्तू आठही दिशांना शिंपडावे; ज्या ठिकाणी राक्षस आणि पिशाच्च राहतात,

सर्व्वे ते व्यपगच्छन्तु स्थानं कुर्य्यामहं हरेः। हलेन वाहयित्वा गां गोभिश्चैवावदारयेत्

ते सर्व निघून जावोत; मी येथे हरिचे स्थान स्थापेन. नांगराने जमीन नांगरावी आणि गायींनी ती तुडवावी.

परमाण्वष्टकेनैव रथरेणुः प्रकीर्तितः। रथरेण्वष्टकेनैव त्रसरेणुः प्रकीर्त्यते

आठ परमाणू मिळून रथाच्या धुळीएवढे होते; आठ रथधुळी मिळून त्रसरेणू तयार होतो.