अग्निपुराणम्

शिवब्रह्मार्क्कविध्नेशचण्डीलक्षग्यादिकात्मनाम्। देवालयकृतेः पुण्यं प्रतिमाकरणेधिकम्

शिव, ब्रह्मा, सूर्य, विश्वकर्मा, चंडी, लक्ष्मी आणि इतरांसाठी मंदिर बांधण्याचे पुण्य, मूर्ती बनवण्यापेक्षा अधिक आहे.

प्रतिमास्थापने यागे फलस्यान्तो न विद्यते। मृण्मयाद्दारुजे पुण्यं दारुजादिष्टकाभवे

मूर्ती स्थापना आणि यज्ञ यांचे फळ अनंत आहे; मातीच्या मूर्तीपेक्षा लाकडी मूर्तीचे, आणि त्याहून विटेच्या मूर्तीचे पुण्य जास्त आहे.

इष्टकोत्थाच्छैलजे स्याद्धेमादेरधिकं फलम्। सप्तजमन्मकृतं पापं प्रापम्भादेव नश्यति

विटेच्या मूर्तीपेक्षा दगडी मूर्तीचे, आणि त्याहून सुवर्ण वगैरेच्या मूर्तीचे फळ मोठे असते; त्यामुळे सात जन्मांचे पाप क्षणात नष्ट होते.

देवालयस्य स्वर्गी स्यान्नरकं न स गच्छति। कुलानां शतमुद्धृत्य विष्णुलोकं नयेन्नरः

जो देवालय बांधतो, तो स्वर्गाला जातो आणि नरकात जात नाही; तो शंभर कुटुंबांना तारून त्यांना विष्णूच्या लोकात नेतो.

यमो यमभटानाह देवमन्दिरकारिणः। यम उवाच प्रतिमापूजादिकृतो नानेया नरकं नराः

यमाने आपल्या यमदूतांना सांगितले: 'जे देवांचे मंदिर बांधतात, त्यांनी मूर्तीपूजा वगैरे केली असल्यामुळे, त्यांना नरकात नेले जात नाही.'

देवालयाद्यकर्त्तार आनेयस्ते तु गोचरे विचरध्वं यथान्यायन्नियोगो मम पाल्यताम्

मंदिरांचे आणि अशा इतर जागांचे पाहणी करणारे जे आहेत, त्यांना इथे तुमच्या नजरेसमोर आणा. ते सर्व नियमाप्रमाणे वागतील, आणि माझ्या आज्ञेचे पालन करावे.

नाझाभङ्गं करिष्यन्ति भवतां जन्तवः क्कचित्। केवलं ये जगत्तातमनन्तं समुपाश्रिताः

तुमच्या अधीन असलेली कोणतीही माणसे कधीच आपली शपथ मोडणार नाहीत, फक्त जे या जगाच्या अनंत परमेश्वराचा पूर्ण आश्रय घेतात, ते सोडून.

भवद्भिः परिहर्त्तव्यास्तेषां नात्रास्ति संस्थितिः। येच भागवता लोके तच्चित्तास्तत्‌परायमाः

तुम्ही त्यांना टाळा, कारण त्यांच्यावर इथे काहीही अधिकार नाही. आणि जे या जगात भगवंताच्या भक्तीत मग्न आहेत, ज्यांचे मन त्याच्याकडे लागले आहे, आणि ज्यांचे अंतिम ध्येय तोच आहे—

पूजयन्ति सदा विष्णुं ते वस्त्याज्याः सुदूरतः। यस्तिष्ठन् प्रस्वपन् गच्छन्नुत्तिष्ठन् स्खलिते स्थिते

जे नेहमी विष्णूची पूजा करतात, त्यांना तुमच्या अधिकारापासून दूरच ठेवावे. ते उभे असोत, झोपलेले असोत, चालत असोत, उठत असोत, पडलेले असोत किंवा स्थिर असोत—

सङ्गीर्त्तयन्ति गोविन्दं ते वस्त्याज्याः सुदूरतः। नित्यनैमित्तिकैर्द्देवं ये यजन्ति जनार्द्दनम्

जे गोविंदाचे नामस्मरण करतात, त्यांनाही दूरच ठेवावे. जे जनार्दनाची नित्य आणि विशेष पूजा करतात—

नावलोक्या भचवद्भिस्ते तद्‌गता यान्ति तद्गतिम्। ये पुष्पधूपवासोभिर्भूषणैश्चातिवल्लभैः

त्यांच्याकडे तुम्ही पाहू नका, हे हविर्भाग घेणाऱ्यांनो; ज्यांचे मन त्याच्याकडे लागले आहे, ते त्याच्याच अवस्थेला पोहोचतात. जे फुलं, धूप, उपवास आणि प्रिय अलंकारांनी पूजा करतात—

अर्च्ययन्ति न ते ग्राह्या नराः कृष्णालये गताः । उपलेपनकर्त्तारः सम्मार्जनपरश्च ये

अशा प्रकारे पूजा करणारे, कृष्णाच्या मंदिरात गेले तरी, पकडू नयेत. तसेच जे उटणे लावतात किंवा स्वच्छतेसाठी झटतात, त्यांनाही सोडावे.

कृष्णालये परित्याज्यास्तेषां पुत्रास्तथा कुलम्। येन चायतनं विष्णोः कारितं तत् कुलोद्भवम्

कृष्णाच्या मंदिरात असणाऱ्यांना, त्यांची मुले आणि कुटुंबीय यांनाही वगळावे. ज्याने विष्णूचे मंदिर उभारले आहे, त्याचे कुटुंब—

पुंसां शतं नावलोक्यं भवद्भिर्दुष्टचेतसा। यस्तु देवालयं विष्णोर्द्दारुशौलमयं तथा

अशा व्यक्तीच्या वंशातील वाईट मनाचे शंभर पुरुषसुद्धा, तुम्ही लक्षात घेऊ नयेत. आणि जो कोणी लाकूड किंवा दगड यांचे विष्णूचे मंदिर बांधतो—

कारयेन्मृण्मयं वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते। अहन्यहनि यज्ञेन यजतो यन्महाफलम्

किंवा मातीचे मंदिर बांधले, तरी तो सर्व पापांतून मुक्त होतो. दररोज यज्ञ करून जे मोठे फळ मिळते—

प्राप्नोति तत् फलं विष्णोर्यः कारयति केतनम्। सप्तलोकमयो विष्णुस्तस्य यः कुरुते गृहम्

तेच फळ विष्णूचे मंदिर बांधणाऱ्याला मिळते. सातही लोकांचा व्याप करणारा विष्णू, मंदिर बांधणाऱ्याच्या घरी वास करतो.

कारयन् भगवद्धाम् नयत्यच्युतलोकताम्। सप्तलोकमयो विष्णुस्तस्य यः कुरुते गृहम्

भगवंताचे निवासस्थान बांधणारा, त्या बांधणाऱ्याला अच्युताच्या लोकात नेतो. सातही लोकांचा व्याप करणारा विष्णू, मंदिर बांधणाऱ्याच्या घरी वास करतो.

तारयत्यक्षयांल्लोकानक्षयान् प्रातिपद्यते। इष्टकाचयविन्यासो यावनत्यब्दानि तिष्ठति

तो अनंत लोकांना तारतो आणि अक्षय लोकांना प्राप्त करतो. विटांची रचना जिथपर्यंत टिकते, तितक्या वर्षे—

तावद्वर्षसहस्नाणि तत्‌कर्त्तु र्द्दि वि संस्थितिः। प्रतिमाकृद्विष्णुलोकं स्थापको लीयते हरौ

तितकी हजारो वर्षे तो बांधणारा स्थिर राहतो. विष्णूची मूर्ती घडवणारा विष्णूच्या लोकात जातो; स्थापना करणारा हरित एकरूप होतो.

अग्निरुवाच यमोक्ता नानयंस्तेथ प्रतिष्ठादिकृतं हरेः। हयशीर्षः प्रतिष्ठार्थं देवानां ब्रह्मणेऽब्रवीत्

अग्नी म्हणाला: ज्यांना मी सांगितले होते, त्यांनी हरिच्या स्थापनेसाठी केलेल्या व्यक्तीला आणले नाही; हयग्रीवाने स्थापनेसाठी देवांना आणि ब्रह्माला सांगितले.

हयग्रीव उवाच विष्ण्वादीनां प्रतिष्ठादि वक्ष्ये ब्रह्मन् श्रृणुष्व मे। प्रोक्तानि पञ्चरात्राणि सप्तरात्राणि वै मया

हयग्रीव म्हणाला: विष्णू आणि इतर देवांची स्थापना कशी करावी ते मी सांगतो, हे ब्रह्मन्, माझे ऐक. मी पाच रात्रींचे आणि सात रात्रींचे विधी सांगितले आहेत.

व्यस्तानि मुनिभिर्लेके पञ्चविंशतिसङ्ख्यया। हयशीर्षं तन्त्रमाद्यं तन्त्रं त्रैलोक्यमोहनम्

हे विधी या जगातील ऋषींनी वेगवेगळे, पंचवीस प्रकारांनी सांगितले आहेत. हयशिराचा तंत्र हे पहिले असून, ते त्रैलोक्याला मोहून टाकणारे आहे.

वैभवं पौष्करं तन्त्रं प्रह्रादङ्गार्ग्यगालवम्। नारदीयञ्च सम्प्रश्नं शाण्डिल्यं वैश्वकं

वैभव, पौष्कर तंत्र, प्रह्लाद, अङ्गार्ग, गालव, नारद, संप्रश्न, शांडिल्य आणि वैश्वक ही तंत्रे आहेत.

सत्योक्तं शौनकं तन्त्रं वासिष्ठंज्ञानसागरम्। स्वायम्भुवं कापिलञ्चातार्क्षं नारायणीयकम्

शौनक तंत्र, वसिष्ठ, ज्ञानाचा सागर, स्वायंभुव, कपिल, आतार्क्ष आणि नारायणीय — हे सर्व खरे आहेत असे सांगितले आहे.

आत्रेयं नारसिंहाख्यमानन्दाख्यं तथारुणम्। बौधायनं तथार्षं तु विश्वोक्तं तस्य सारतः

आत्रेय, नरसिंह नावाचे, आनंद, अरुण, बौधायन, आर्ष आणि विश्व — हे सर्व या ग्रंथांचे सार मानले जाते.

प्रतिष्ठां हि द्विजः कुर्य्यान्मध्यदेशादिसम्भवः। न कच्छदेशसम्भूतः कावेरीकोङ्कणोद्‌गतः

मध्यदेश किंवा तशा प्रदेशातून आलेल्या द्विजाने प्रतिष्ठा करावी; कच्छ, कावेरी, कोकण किंवा अशा इतर भागातून आलेल्याने करू नये.

कामरूपकलिङ्गोत्थः काञ्चीकारमीरकोशलः । आकाशवायुतेजोम्बुभूरेताः पञ्च रात्रयः

कामरूप, कलिंग, कांची, कारमीर, कोशल आणि आकाश, वायू, तेज, अंबु, भू — हे पाच रात्रीचे आहेत.

अचैतन्यास्तमोद्रिक्ताः पञ्चरात्रविवर्जितम्। ब्रह्माहं विष्णुरमल इति विद्यात्स देशिकः

ज्यांच्यात चेतना नाही, जे अंधकाराने भरले आहेत, आणि जे पंचरात्राचे पालन करत नाहीत, त्यांना वगळावे; गुरूने जाणावे — 'मी ब्रह्मा आहे, मी विष्णू आहे, मी निर्मळ आहे.'

सर्व्लक्षणहीनोपि स गुरुस्तन्त्रपारगः। नगराभिमुखाः स्थाप्या देवा न च पराङ्‌मुखाः

सर्व गुण नसले तरी जो तंत्र जाणतो तोच गुरू असतो; देवतांची स्थापना नगराकडे तोंड करून करावी, उलट तोंड करून करू नये.